Vallja e Zallongut ose Vaji i Zallogut, tragjedia e shndrruar në legjendë e grave suljote dhe Ali Pashë Tepelena

Ajo është një nga faqet më të përgjakshme dhe më mizore, e trishtë dhe ngjethëse në dëshmimin dhe namin që kapërtheu kohën. Ndoshta është pikërisht tragjedia e grave suliote, të cilat për të mos rënë në duart e Ali Pashë Tepelenës, zgjodhën vdekjen, një vdekje e cila i shndërrua në një nga legjendat, e cila mund të krahasohet me masakrën e Herodit. Kjo histori, kjo e vërtetë e udhëtuar në kohë, natyrshëm ka pësuar transformime, glorofikime, por ajo mban në thelbësoren e saj atë të shenjten sakrificë të grave suliote, të cilat refuzuan të jepeshin një gjakatari dhe një mizori si Ali Pashë Tepelena. E gjithë bota e qytetëruar e përcolli këtë ngjarje. Vetë fama e Ali Pashë Tepelenës si një gjaksor fillon ndoshta pikërisht nga këtu, nga kjo ngjarje, nga kjo ndodhi, nga kjo emlematikë që u përjetësua në legjenda dhe në vepra të pavdekshme, piktura dhe këngë.

Termi Vallja e Zallongut ose Vaji i Zallogut lidhet me ngjarjen e historisë suliote dhe bëhet fjalë për vrasjen masive të grave nga Suli dhe fëmijeve të tyre gjatë Luftrat Suliote në vitin 1803, në afërsi të fshatit Zallong, në Epir. Emri lidhet edhe me një valleje të kënduar popullore qe ka lidhje me këtë ngjarje. Egziston një këngë e këtillë e valleje të kënduar shqiptare dhe quhet Vallja e Zallongut (njohur edhe si “Vaji i Zallogut”).

Cilët ishin suliotët

Suliotët ose Sulotët, (greqisht: Σουλιώτες/Souliótes, të njohur në gjuhën angleze etj; edhe si: Souliots ose Suliots), ka qënë një komunitet shqipfolës ortodoks nga krahina e Sulit, sot në Epir, Greqi, i cili ishte dhe mbetet shumë i njohur që hyri në një konflikt edhe me osmanet në rastin konkret me Pashallëkun e Janinës që drejtohej në atë kohë nga Ali Pashë Tepelena. Mbas humbjes së tyre në vitin 1803, suliotët ishin të deyrur të lëviznin në drejtim të Greqisë, dhe shumë prej tyrë luajtën një rrol të dorës së parë në Luftën greke të Pavarësisë duke filluar që nga 1821, duke u dalluar me udhëheqës si Marko Boçari dhe Kiço Xhavella.

Suliotët në fillim flisnin një nënndarje të dialektit çam dhe me kohën u bënë përdorues të dy gjuhëve greke dhe shqipe. Mbas asimilimit të tyre, një ndryshim i gjuhës në drejtim të greqishtes ndodhi, ndërsa dialekti çam i Sulit u zhduk

Historia

Gjatë luftrave Suliote në dhjetor të vitit 1803, Suliotët filluan evakuimin e rajonit Sul pas disfatës së tyre nga ushtarët e Ali Pasha Tepelenës. Gjatë evakuimit, një grup i vogël të grave Suliote dhe fëmijëve së tyre u bllokuan nga trupat e Aliut në malet e Zallongut në Epir. Për të shmangur kapjen, gratë hodhën fëmijët e tyre dhe pastaj veten e tyre nga një shkëmb të madhe, kryerjen e vetëvrasjes. Sipas legjendës, ata u hodh poshtë greminës njëri pas tjetrit duke kënduar dhe vallëzuar. Incidenti shpejt u bë i njohur në të gjithë Evropën. Në Sallonin e Parisit të vitit 1827, artisti francez Ary Scheffer ekspozuar dy piktura romantike, një prej të cilave u quajt Les Femme Souliotes (“Gratë Suliote”). Sot, një monument në faqen e malit Zallong përkujton sakrificën e tyre.

Kënga

Një valle-këngë shqiptare quajtur Vallja e Zallongut është zhvilluar me lirike që i referohen të njëjtën vetëvrasje në masë të sipërpërmendur:

Vallja e Zallongut në gjuhën Shqip

Lamtumirë, o Sul, i shkretë,
se po ndahemi per jetë.
Lamtumirë, o Sul i shkretë,
se na do t’ikim për jetë.

Ne po vdesim për liri,
se nuk duam skllavëri.
Lamtumirë, ju male e fusha,
na e punoi Pilo Gusha,
I pabesi faqezi,
s’pati turp, as perëndi.

Lamtumirë, o fusha e male,
ne vdesim pa frikë fare.
Jemi bila shqipëtare,
vdesim duke hedhur valle.
Lamtumirë, o Sul i shkretë,
lamtumir’ për gjithë jetë.

Ka një valle-këngë popullore greke për këtë ngjarje, e cila është e njohur dhe kërcyer në Greqi e sotme.Kënga folklorike greke “Vallja i Zallongut” ka këto lirike mëposhtme:

Greqisht Shqip

Έχε γεια καημένε κόσμε,
έχε γεια γλυκιά ζωή
Και ’συ δύστυχη πατρίδα
έχε γεια παντοτινή.

Έχετε γεια βρυσούλες
λόγγοι, βουνά, ραχούλες
Έχετε γεια βρυσούλες
και σεις Σουλιωτοπούλες

Στη στεριά δε ζει το ψάρι
ούτ’ ανθός στην αμμουδιά
Κι οι Σουλιώτισσες δεν ζούνε
δίχως την ελευθεριά.

Έχετε γεια βρυσούλες

Οι Σουλιώτισσες δε μάθαν
για να ζούνε μοναχά
Ξέρουνε και να πεθαίνουν
να μη στέργουν στη σκλαβιά.

Έχετε γεια βρυσούλες

Lamtumirë botë e varfër,
Lamtumirë jetë e ëmbël,
edhe ti, vendi im i varfër,
Lamtumirë për gjithmonë

Lamtumirë burime,
luginat, malet dhe kodrat
Lamtumirë burime
Dhe ju, gratë e Sulit

Peshku nuk jeton dot në toke
As lulja ne rërë
dhe gratë e Sulit
nuk jetojnë dot pa liri

Lamtumirë burime,

Gratë e Sulit
Nuk dine vec te mbijetojne
Ato dine si të vdesin
e jo te durojne skllavërinë

Lamtumirë burime.

Këngë të tjera ekzistojnë në gjuhën shqipe për ngjarjet të ngjashme që i ka ndodhur Suliotëve, si në fshatin Rrënjasë. Këtu trupat e Ali Pashës rrethuan disa gra Suliot dhe ato zgjodhën vdekjen në vend të robërisë.

Moskua1 në këmbë, foshnjën përdhe ka lënë,
Qëllon a s’qëllon kjo grua, deli grua,
Pushka top gjithçka zhurit.
“Vështrojuni një çikë more, si jeni bërë meit!”

Edhe muret u bënë hi, po Dhespua përherë në këmbë,
Nuseve ç’u thërret, me zë e me gjëmë.
“Skllave të turkut bija, a mund të bëhemi ne?
Pas meje, mori nuse, vendin e kemi atje!”

1 Dhespo ishte grua e Jorgo Boçarit dhe Mosko ishte grua i Llambro Xhavellës.

Wikipedia