Shqiptarët e Pashallekut të Janinës, rrebeshet e historisë, gjuha dhe kombësia, çfarë u tha dhe si konkludojnë akademikët e sotëm

Në fillim të shekullit të 19, udhëtari John Cam Hobhouse vu re se ortodoks dhe myslimanë shqiptarë brenda në Pashallëku i Janinës, u identifikuan veten e tyre me emërtimin kombëtar, domethënë shqiptarë. Ai ishte i habitur, se ka qenë e zakonshme për popujt Balkanike të identifikohen me përkatësi fetare. Identifikimi i feve si komunitete të quajtur ne gjuhen osmanishtë si millet, ishte institucionalizuar nga shteti osman. Komuniteti Ortodoks ishte i njohur si mileti Rum dhe ndjekur ritin greko-bizantin. Emri i miletit ishte rrjedh nga bizantine (romak) ose nënshtetasve ortodoksë të Perandorisë Osmane, si të gjithë krishterët ortodoksë konsideroheshin pjesë të njëjtit milet, pavarësisht dallimeve të tyre në përkatësinë etnike dhe gjuhën. Kështu për shkak të fesë populli shqipfolës të Epirit ishin klasifikuar si turq po të ishin muslimanë, ndërsa ortodokset (Rum), si Suliotët ishin klasifikuar si grekët. Suliotët kishin një identitet të fortë vendore. Suliotët ishin me origjinë shqiptare, ndërsa nën-dialekti e tyre që ata fillimisht e flisnin është klasifikuar ti përkiste dialektit çamërisht e gjuhës shqipe.

William Page – Two Turks, with a Servant, smoking on a Terrace overlooking a Lake or Sea in Turkey or Greece

Për shkak të këtyre identiteteve komplekse etnike dhe fetare, populli kishte mbështet me shumë identifikime dhe besnikëri vendore. Midis popullit shqipfolës, pranimi të fesë Islam gjatë mes shekujve 17 dhe 18, pa fillimet e një ndarje të kohezionit vendore mes popullsinë myslimane dhe ortodokse shqipfolëse. Ky proces filloi me luftërat Suliot dhe lufta greke e pavarësisë, e cila përparuar gjatë gjithë shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe njëzetë. Gjatë kësaj kohe, në përhapjen e shkollave greke dhe nacionalizmi greke që interpretoi shumicës së popujve të Ballkanit ortodokse si “grekë”, gjithashtu ka kontribuar kësaj proces. Kështu studiues si Laurie Kain-Hart thotë që folurit e gjuhës shqipe nëpër këtij rajoni nuk ishte “një parashikues në lidhje me çështjet e tjera të identitetit”. Në vend të kësaj, Suliotët identifikohet plotësisht me kauzën kombëtare greke dhe në anën arsye të bindjeve fetare i përkisnin Kishës së Konstandinopojës, pjesë e madhe të Kishës greke.

Gjatë fillim të shekullit nëntëmbëdhjetë, njerëz si udhëtarët evropiane, populli greqishtfolës të Korfuzit dhe tjerë që hasen Suliotët përshkruan identitetin ose për kulturën e tyre në mënyra të ndryshme. Udhëtarët evropiane të tilla si koloneli William Martin Leake apo Henry Holland referuan në shkrimet e tyre për origjinën shqiptare të Suliotëve. Llogaritë e tjera të epokës përshkruan gjithashtu Suliotët me terma të tilla si “grekët shqipfolëse”, apo Lord Bajroni i cili tha Suliotët flisnin “pak ilirisht”dhe në shkresat bashkëkohore greke që deklaruan se gjuha amtare ishte greqisht dhe dinin edhe shqip. Ndërsa udhëtari Thomas Smart Hughes tha se aktët heroik të Suliotët në kohën e tij ishin kremtuar në gjuhën greqisht dhe shqip nëpërmjet këngës.

Pas luftërave Suliote, një numër i konsiderueshëm të Suliotët ishin në mërgim në ishullin e Korfuzit. Ndërsa atje, ata janë përshkruar në të dhënat e qeverisë vendore si shqiptarë. Për shembull, gruaja e parë të Marko Boçarit, Eleni Karakicu, një greqishtfolëse, solli një rast gjyqësor kundër vjehrrëve në gjykatat e Korfuzit. Në dokumentet e gjykatës, ajo i quan Suliotët si shqiptarë. Gjithashtu, në dokumente të tjera të qeverisë që jep të dhëna se ku disa Suliotët u zhvendosën, ata janë identifikuar si të huaj dhe si arvanitë. Sipas gazetarit dhe historiani Spiro Kacara, një greqishtfolës vendas të Korfuzit, banorët greqishtfolës e ishullit Korfuz i konsideruan 3-4,000 Suliotët “refugjatë shqiptarë të armatosur”, të cilët shpërngulnin popullsinë greke vendas nga pronat e tyre dhe kishte nevojë për të mësuar greqisht. Pas rivendosja e tyre në Korfuz, disa Suliotë u kthyen në Epir dhe kanë punuar si udhëheqës të udhëtimit për udhëtarët evropiane sepse ata e dinin vendin dhe flisnin gjuhën greqisht dhe shqipe. Përfundimisht me kalimin e kohës ata u asimiluan dhe u bënë një pjesë e popullsisë greqishtfolës vendore. Edhe Ali Pasha kur formoi koalicionin e tij anti-osman, fitoi mbështetjen e Suliotët sepse ai ofroi të lejojë kthimin e Suliotët në Suli, por edhe se Aliu i bëri thirrje atyre të luftojnë si një, për shkak të origjinës së tyre përbashkë shqiptar.  Nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, udhëtari Valentine Chirol thotë që gjuha shqipe është folur ende nga një popullsi e vogël Suliote që kishin mbetur në Sul. Edhe në këtë kohe, disa Suliotë në diasporë si toger i Ushtrisë Greke Dhimitër (Taqi) Boçari që luftoi në Epir jug-perëndimore ishte i rrjedhshëm në gjuhën shqipe. Gjithashtu Suliotët migruan edhe në vende të tjera si në krahinën Zagori e greqisë. Pas një kohë, për shkak të ndërveprimit të tyre të mëparshëm me popullsi greqishtfolës pranë Sulit, ato harruan gjuhën shqipe në Zagori dhe u asimiluan me popullatë greke vendas përmes ndermartesave.

Për gjuhën e Suliotët, dëshmi është gjetur në fjalor greko-shqiptar të përbërë në 1809 nga Marko Boçari dhe moshuarit e tij. Tito Johala, një historian me origjinë nga fshati Rrapeza në Çamëri, studioi fjalorin dhe arriti në përfundimin se as gjuha amtare e autorëve ishte greke apo gjuha greke ka pasur një ndikim shumë të fortë në dialektin lokal shqiptar, nëse kjo e fundit të ishte ndoshta e folur në Sul. Një tjetër shkresë për gjuhën e Suliotët që kishin përdorur është ditari i Foto Xhavellës, e shkruar shkruar gjatë internimit të tij nga Ali Pasha (1792-1793). Ky ditar është shkruar në greqisht të thjeshtë me disa gabime drejtshkrimore dhe në shenjat e pikësimit. Emanuel Protopsalte, një ish-profesor i Historisë Moderne greke në Universitetin e Athinës, i cili botoi dhe studiuar dialektin e këtij ditari, arriti në përfundimin se Suliotët ishin greqishtfolës, me origjinë nga zona e Gjirokastrës apo të Himarës.

Megjithatë, një brez i ri i historianëve në Greqi të cilët kanë bërë shumë punë akademike në terren dhe kërkimit shkencor në Çamëri, kanë sfiduar shumë të këto nocione. Profesor i tanishëm, Llambro Balcioti, prej instituti Qendra Kërkimore për Grupet Minoritare nga Universiteti Pantion në Athinë, shprehet ndryshe nga autorë tjerë greke, për shkak të hulumtimet e tij të gjerë për popullsi shqipfolëse në Çamëri. Balcioti thekson se “Edhe pse gjuha kryesore e rajonit ishte shqip, një status më i lartë ishte dhënë gjuhës greke, madje midis muslimanëve vendas […. që] gjatë kohës së vonë osmane, përveç osmanishtja turke zyrtare, greqishtja ka funksionuar si një gjuhë e dytë gjysmë-zyrtare dhe pranuar nga administrata osmane. Kjo karakteristikë mund të ndiqet pjesërisht nga dokumentet publike të kohës”. Një përfundim i ngjashëm është arritur edhe nga studiuesi Mihali Kokolaqi dhe hulumtimet e tij akademike për Epirin. Balcioti thekson se edhe shteti grek dhe autorë vendas nga rajoni, shmangin nga diskutimin për gjuhën shqipe që ende është e folur nga popullsia ortodokse vendore, sepse i lidh ata me çamët muslimanë. Në vend të kësaj, autorët grekë të kaluara kanë përpjekur ti distancojnë shqipfolësit krishterë vendas si Suliotët nga shqiptarët e tjerë, ti fshehin apo ti përjashtojn të gjitha, sepse “gjuha është perceptuar si një kërcënim shtesë për greqizëm i vendit”. Balcioti thotë se kjo është bërë shpeshherë duke shprehur “argumentin i paraqitur se gjuha e përdorur nga popullsia kishte asnjë lidhje me përkatësinë e tyre nacionale”.

Wikipedia