Iballja, emër shumë i vjetër dhe i banuar mijëra –vjet para Krishtit

Nga  Dr.Gjelosh  NIKOLLA

Në veri-lindje të qytetit të Pukës gjëndet një oaz i madh,një rrafsh-naltë e rrethuar më male të larta që i japin formën e një amfiteatri gjigand natyral,në  brendësi të kësaj rrafshnalte gjëndet fshati Iballe,emër shumë i vjetër dhe i banuar  mijra –vjet para  krishtit.Në 3-4 shekujt e fundit para  Krishtit Pirustët,xehtarë të  shkelqyer, në  këtë  vend  kanë shkrirë  metale, kanë  prodhuar arin, argjëndin dhe arëmet e luftës.Pirustët në Iballe kishin kalanë e tyre ku brenda murëve të saj gjënden kisha e fisit Thaç dhe  varrezat e këtij fisi.Sa i përket periudhës kohore, Nopça ka vënë re së në vëndin që sot quhet kalaja e Skëndërbeut gjënden gjurmet e ruajtura mirë të një kampi, që autori thotë së padyshim është romak.Kjo gjëndet mbi një bregore të vogel natyrore në një lartësi prej 15 metrash e rrethuar më një pëngesë  gurësh. Rreth e qark janë  katër kulla më bastione gjysëm rrethore.

 Mbi sukën e ograjeve  janë zbuluar copa tjegullash dhe poça të punuar më çark si dhe një copë e thyer  unaze  bronxi, por përveç këtyre gjatë punimit të tokës janë zbuluar dhe  mbetje të tjera të lashta.

eçantia e kësaj kalaje është së për të garantuar mbrojtjen e saj përveç murit të gurit që thamë më lartë ka qënë e rrethuar më një kanal të mbushur më ujë i cili edhe sot nuk është i mbushur(rrafshuar)plotësisht.Ekziston mundësia që kjo kala të ketë qënë para romake,e pirustve  sëpsë në vitët 50 pas Krishtit këta banor vëndas ngritën  krye  kunder romakve dhe këtë kala romaket  u detyruan  ta përforconin  për nevojat e tyrë ushtarake dhe ekonomike.Për këtë kala(kështjellë) flet dhe autori(studiuesi) gjerman Dr.Karl Patsch në vepren e tij për pirustet ”Gjëndja Ekonomike e Kulturore  e

Shqipërisë në kohën e kaluar”

përkthyer nga Karl Gurakuqi.fq

Brënda  rrethimit të kalasë  gjëndet  kisha e ngritur  në kohën e romakve dhe që mendohet së është e shek.v pas Krishtit.Në malin Bale që gjëndet në prëndim të fshatit Iballe edhe  sot gjënden gur furrë dhe farkë që janë përdor nga xehtaret pirust  për të shkrir metale.Iballja është e lashtë sa vetë lashtësia.

Kjo zonë e thëllë ka arkeologji,etnografi të prekëshme më dorë dhe na thërret më të madhe mos heshtni për mua së jam përpjekur shumë,gjithë jetën, për të ruajtur ekzistëncen dhe kam derdhur shumë gjak për këtë ,kudo i gjeni gjurmet.

Shumë studius vëndas dhe të huaj të hershëm dhe të vonë kanë kaluar nëpër Iballe dhe krahinën e saj,ku eksploruan  dhe shkruan duke lënë shënimet e tyre.Ipeshkvi Sapës Gjergj Bardhi në dok.nr.24 të dates 24/2/1632 tregon së më dt.22 korrik 1629 kam vizituar vëndin e quajtur Iballe.Më pare ka qënë abaci e pasur,tani çdo gjë  e shkatërrua,prona të grabitura etj,etj.Ata njerz nuk i binden Sulltanit as nuk i paguajn haraç.Nga kjo rezistencë dëmtohen,rrënohen njrëz dhe mërren skllav aq sa pothuaj gjysma e tyre ma, nuk ka mbet në vëndet e veta  por dhe në ditë të sodit kanë mbetur të krishtër.Po në këtë vit ka vizituar kishën e (Alshiqes,Tebrunës)Berisha e sotme,Gralishtin,Merturin,Arstin,Lëvoshën dhe Fierzën.Para vitit 1630 Iballja kishte  200 shtepi.Për qëndresën anti osmane të Iballes shkruan dhe arqipeshkvi i Tivarit Pjetër Mazreku në vitin 1633.Frang Bardhi Ipeshkv i Sapës në vizitën që zhvilloi në Iballe në qershor të vitit 1633 i rendit fshatrat e saj si më poshtë:

Apërripa e Epërme ku duhet të ketë përfëshi dhe Poravin sepse ka numër të madh banoresh dhe shtepish por që janë dhe fis Berishë. Apërripa e Poshtme që sot është e mbuluar nga liqeni i Fierzës dhe këtu ka qënë va kalimi që në kohën e romakve. Arsti(Astea) , Gralishti  që sot është lagje e Bugjonit, Fierza, Dodaj!!??. Lëvosha.  Kogjeni!!??. Merturi, Belshina, Tëbruna,  Alshiqja.Këto tre katundet fundit(Tëbruna,Belshina dhe Alshiqja) janë berishajt e sotem dhe këto kanë mbetë toponime ose lagje të vogla.Frang Bardhi në relacionin e tij derguar Kongregacionit të Propogndes Fide në qershor të vitit 1638 shkruan:Në vitin 1610 Ahmet Bej Kuka në muajin tetor mblodhi 1500 burra  më vullnet për të sulmuar fshatrat e Iballës.Por këta të Iballës u mblodhen nja 500 burra dhe e lanë armikun që të hynte në vende të ngushta e të veshtira ku nuk mundet as ikte  as të luftonte.Armiku pra mbeti në mes të atyre që mëndonte pjesërisht ti vriste dhe pjesërisht ti merrte në triumf.Kaq vrasje bënë iballasit e guximshëm duke plagosur për së largu me shigjeta deri sa u përleshen fyta-fyt më ata ushtarë të shtangur e të mundur sa që mbeti i vdekur vetë sanxhak-beu dhe shumica e ushtrisë duke shpetuar shumë pak.Këto pak katunde të Iballës  kurrë nuk ka mund ti nënshtrojë nën furinë e vetë,megjithësë pothuaj vit për vit ka derguar sanxhak-bejt dhe veziret e vetë herë më 5 mijë,here më 8 mijë,here më10 mijë ushtar për më arrit më ja shtruar furisë së vetë dhe kurrë nuk ka arritur më ju bë atyre ndonjë dëm veçsë më ju shkatërruar ato kishat e tyrë dhe më ju djeg shtëpitë që më qellim ata i kanë ndertuar më pak vleftë,d.m.th.të mbuluara më kashtë,pa mur,pa pullaz dhe pa asnjë stoli.Gjërat më vlerë dhe të nevojes i vëndosnin nën tokë dhe i fshihnin nëpër shpella.Në anën tjetër ata të Iballës i prisnin turqit që shkojnë kundra tyrë në rrugët dhe vëndet fort të ngushta dhe i vrasin e i plagosin,kështu turqit të thyer e të shkatërruar i mbulonte frika e viheshin në ikje dhe kundershtari duke ju vu në shpinë i çveshtë rrobash,armesh,kuajsh dhe çdo gjëjë.Më një fjalë deri në kohet tona janë mbajtë mire dhe mbahen dhe përjetë nuk duan më ju nënshtruar zgjedhës turke.Vetëm këtë vit kanë bërë paqe më zyrërtaret e sulltanit që munden më kaluar njëna pale të tjetra pa frikë.Më qënë së vëndet ku banojnë këta i kanë shumë të forta,shumë të ashpra,kështu edhe ata janë shumë të forte prej natyrë,e shumë të shpejtë, fluturojnë nëpër male sikur të ishin kaproj,e durojnë urinë,etjën,të ftohtit,të nxehtit dhe të gjitha vuajtjet.Nën zotrimin e turkut në Evropë nuk gjënden as nuk janë burra si këta që kaq trazim dhe kaq rrenim tu kenë sjellë turqvë sa këta popuj të Dukagjinit dhe prandaj besohet së në Evropë nuk mund të gjënden burra armësh më të mire së këta kundër turkut sëpsë 100(kësish)të tillë vlejnë 1000 turq dhe jo fshehtas ose për së largu  më zjarr por ballë për ballë dhe shpatë për shpatë një  i vetëm shkon  më guxim e futet në mes të 15-20 vetavë.Janë krejt të pa ditur në kultin e zotit sa që nuk dijnë të bëjnë as kryq,më gjithë këtë tregohen të përshpirtëshëm e të bindur dhe i mbajnë festat dhe vigjiljet.Më intëres ka folur dhe Pjetër  Mazreku  për këtë fushatë  të Ahmet-Bej-Kukës kunder Iballës.  …..Në    shtojcë të relacionit të vitit 1637 për kongregacionin  Fide Frang Bardhi shkruan….Një turk i quajtur  Mehmet Çaush nga Zadrima mblodhi një ditë 500 pushkatar gati të gjithë të krishëtërë shqiptar dhe bëri sikur do të shkonte në një vend tjetër dhe shkoji gjatë natës në( Tëbrunë)Berishë  katund i Iballës dhe dogji shtëpitë,mori 5 skllevër mëshkuj e fëmra dhe vrau 6 burra,3 prej të cilëve ushtar shumë të zotet.E bënë këtë së i gjeti të pa pregaditur Iballasit për ndryshe 100 burra të pregatitur do tua kishin dale atyre 500 vetavë….Më 27 mars 1638 Fra.Kerubini n/prefekt i misioneve françeskane në shqipëri në relacionin e tij shkruan së:Edhe këta banor të Iballës janë po ashtu si ata të Mirditës,por që të gjithë janë shumë të varfër qoftë nga plaçkitjet që kanë pësuar,qoftë së edhe janë vënde shterpë ku nuk bëhet tjetër veç së thekra dhe pas shumë mundimesh. …Më 5 gusht 1699 Gjergj Theodhri peshkopi i Zadrimës  i bënë një paraqitje të të hollësishme Kongregacionit Fide mbi gjëndjen e dioqezës së vet. Duke folur për krahinën e Pukës,lajmëron së në Iballe 8 katunde nga 10  që ka ajo krahinë janë boshatisur dhe banoret janë shpengulë në vëndet e tjera. Ja vlen të shkruhet i plotë  informacioni i Frang Bardhit për betejën e vitit  1610 sëpsë është përballuar plotësisht nga luftëtaret e Iballës(zones së Iballës)kuptohet së 500 burra armësh nuk i kishte një fshat.Duke  ju referuar rrugës që ishte më e mundeshmja nga Qafë-Mali e forcave turke  dhe duke kaluar nëpër Kryezi,kjo betejë është zhvilluar në mes të qafë-Ballçit dhe qafë-Sharit pra në luginën e Sapaçit  në vëndin e quajtur Nërlymna, dhe më të vërtetë në këtë zonë tepër të ngushtë  ushtria turke as nuk mund të luftonte as nuk mund të ikte.Një fakt tjetër që tregon së këta trima luftuan vetëm  kunder kesaj ushtrije është së në Kabash  dhe në kalanë e Micojit kishte një garnizon turk më 200 ushtar dhe së Kabashi administronte deri në Kryezi dhe detyrimisht nuk do të luftonte kundër kesaj ushtrije. Një argument tjetër së iballasit ishin vetëm në këtë bëtej është së karvanet e ushtrisë turke  mbroheshin nga forcat e ushtrisë mirditore në zonën e Bardhetit sëpsë kishte një kontrat-marrëveshje  më shtetin turk për të mbrojtur karvanet në këtë teritor të rrugës Prizëren-Shkodër.Në etnografia shqipetare Rrok Zojsi citon Frang Bardhin që në relacionin e tij të vitit 1638 e quan këtë si pjesë të malësisë.Po kështu fisi i Thaçit kapërceu drinin dhe u vëndos në Iballe;mirë po nuk arriti ta bënte këtë vend pjesë të malësisë por u bë vetë pjesë e Dukagjinit.Këtë e vëmë re edhe të Bardhi në relacionin e tij të vitit 1632 ku thotë;vizitova Dukagjinin,vëndin e quajtue Iballia duke e konsideruar këtë popullësi si të veçantë nga ajo e Dukagjinit,dhe më poshtë po në këtë relacion Bardhi quan Dukagjin vëndin ,por jo dukagjinas popullin,pikërisht siç e thotë edhe  sot populli dhe e deshmon më traditat e tija.Pra popujt e Iballës nuk janë dukagjin.Teritoret e sanxhakut të dukagjinit u zgjeruan pas pushtimit turk që d.m.th.pati një rritje artificiale më deshirën dhe qellimin e mirë  për të patur një mbeshtetje nga principata.Në zgjerimin e sanxhakut të Dukagjinit ndihmoj dhe zbatimi i kanunit të Lekë Dukagjinit sëpsë pushtimi turk e njohu si ligj,prandaj shumë  krahina u quajtën dukagjin.Eshtë  e vërtetë së edhe sot në krahinat tona kanë mbetë  shumë toponime Dukagjin sa që as pushtimi turk nuk mundi ti heq, por Sulltan Sulejmani e krijoji sanxhakun e Dukagjinit  më  qënder  në  Pejë.Një kohësisht edhe Koronelli vënë  Pejën si qënder të Dukagjinit.Ky ëmër la gjurmë të shumta si toponime të vogla vëndesh e fshatërash,por më një kuptim shumë të gjërë krahinor mbeti në krahinën e Pukës si një emertim i së kaluarës dhe që sot nuk ekziston më.Duhet thënë së asnjë herë kur pati nevojë krahina e Pukës dhe Iballës për tu ndihmuar në luftë kundër pushtuesit turk,ushtria e Lekë Dukagjinit kurrë nuk ndihmoji, vetëm ka kerkuar ushtar nga ky popull që nuk është dukagjinas.Puka i përket kultures së Komanit. ,janë zone dalmate.Në  sesionin shkecor”PUKA dhe SHKOLLA”i mbajtur në vitin 1978 për kryengritjen e malësorve kundër pushtuesit turk në vitët 1876-1877 në kumtesën e tij një pseudo-historian për rezistëncën e popullit të Iballës nuk flet asnjë fjalë por në fund harron dhe thotë:”Edhe në shumë fshatëra të Pukës u kryen operacione ndëshkimore,veçanarisht në Iballe turqit dogjën shtëpitë e kryengritësvë,grabitën e shkatërruan pa masë”.Pse të bëntë pushtuesi këtë shkaterrim po që së Iballja nuk kishtë  marrë  pjesë  në kryengritje?!.Mos vallë është harresë e porositur?!.Në  arsh.shtetit gjëndet  një nga dokument e shumtë të cilin po e citojmë:

” Thirrëje e krahinës së Iballës drejtuar krahinës së Berishës për  veprime  të përbashkëta  luftarake kundër pushtuesit otoman”.          Iballe më 25/7/1912.

   I dashuri fis i Berishës. Krenet e Iballës po ju çojnë fal më shëndet.Haber po ju çojmë që Mali i Zi e Udha e Madhe heret  në mëngjes  që të vijnë njerzit  në Kabash.Ne Iballja më brigje kena më qënë heret në mengjës në Qafë-Mungut.Pra dhe ju Berisha të gjithë  pushkë e pa pushkë me u gjetë herët në mengjës në Qafë-Mungut,pa derman.Për ju që keni më i gjetë heret në mëngjes në Qafë-Mungut është   lidhë të Mali-Zi  Frrok Kola(Pemati),Palush Pjetra dhe Zenel Aga. (Që të tre veprimtarë  të dalluar të Levizjës Kombëtare Shqipëtare në Iballe zonë e Pukës).Pra bëhuni gati e shtrengohuni….Bënë  vaki më ardhë zabiti para hëret,rrini gati në Qafë-Mungut më poterë e më pushkë. “AQSH i RSH F.58,D.91,f.3” I dashtuni i juaj fisi i Iballës.Burrat e Iballës dhe të kesaj krahinë  janë nga ata burra që : Qeshin sinqerisht,Qajnë sinqerisht dhe të Besojnë sinqerisht, jane nga ata burra që të japin doren në këmbë dhe flasin ulur këmbëkryq, ata të shikojne drejt në sy, sa që të duket sikur po të marrin mendimet që ke në kokë, prandaj sot nga kjo zgjuarsi burrërore nuk ka asnje familje të ngujuar për gjakmarrje në zonen e Iballës apo jashtë saj dhe për ta mbrojtur lirinë ata kanë qënë gjithëmonë së bashku dhe kurrë nuk e kursyen jetën. Ky popull ka shumë patriotizëm, shumë bujari, shumë fisnikëri shumë histori atëherë pse të ketë kaq pak histori të shkruar?.Vlerat  e banorve të një  krahinë nuk ka të drejtë as kush që ti transferoj tek banoret e  një krahinë tjetër brënda as jashtë rrethit të Pukës.Historia nuk mund të bëhët më arrënime merr këtu jep atje,ky tjetërsim është i  dëmshëm dhe fyes.Iballasit dhe historija e tyrë  janë ëndë objekt i dhimëshëm i nënvleftësimëve,ndoshta dhe të qellimëshme.Studiohet dhe shkruhet  për kalanë e Zhupit në Berishë, për kalanë e Gralishtit në  Bugjon shumë mirë që shkruhet. Por në të vërtetë  janë  pika  satellite të kalasë  së Iballës,për këtë pse heshtet!?.Pra tentohet përvehtësimi i një pjesë të historisë  duke përdorur hështjen  për  vlerat dhe  kontributet në mijra vjeçare të Iballës dhe të krahinës së saj.Kështu përdorën  receta të prëgaditura në mënyrë që historia  tju vijnë përshtat deshirës për të mohuar dhe tjetërsuar.Të shkruhet historia në mënyrë horizontale është baras mohim dhe shkatërrim i saj,nuk paraqet realitet dhe e shëmton  atë, historinë. Vertikalizimi i të shkruajturit të historisë  është  domosdoshmëri e pasqyrimit të realitetit të vlerave dhe  jo vetëm të një krahinë, por edhe të mbarë kombit.