FLET EKSPONENTI KOMUNIST/ Muho Asllani rrëfehet për marrëdhëniet e tij me Enver Hoxhën, fitoret dhe dështimet e diktaturës

Një nga drejtuesit më të rëndësishëm të shtetit komunist thotë se gabimet më të mëdha janë bërë në ekonomi dhe lidhjet me jashtë. Si e rrëzoi komunizmin parimi i “mbështetjes në forcat tona”. Historia me priftin që takoi Shtrausin dhe mbledhja e pazakontë e Qeverisë…për një dhëmb të Vaçe Zelës

Muho Asllani ishte një ndër 15 anëtarët e Byrosë Politike, kupola reale që qeveriste Shqipërinë në kohën e komunizmit. Por ishte i vetmi që nuk jetonte në Bllok. Duke qenë vazhdimisht njeri i terrenit, ai ka lëvizur në mënyrë të vazhdueshme nëpër rrethe, ku drejtonte komitetet e partisë si sekretar i parë. Por ka qenë një periudhë kur ka punuar si ministër shteti në qeverinë e ish-Kryeministrit Mehmet Shehu, në atë kohë numri 2 i regjimit. Sot, 27 vjet pas rënies së komunizmit, ai ende mendon se regjimi nuk ra për pakënaqësi politike, por për vështirësitë ekonomike. Në pjesën e dytë të intervistës ekskluzive për “Albanian Free Press”, ai rrëfen se si qeverisej ekonomia shqiptare dhe shtrëngimi i madh i dorës me fondet e shtetit. Dhe një histori e rrallë: mbledhja e Qeverisë për vetëm ca gramë flori që duheshin për të rregulluar një dhëmb të këngëtares së madhe, “Artistes së Popullit”, Vaçe Zela

Intervistoi për Albanian Free Press: Alket Aliu

Ku mendon se keni gabuar gjatë qeverisjes, si parti dhe si qeveri?

Unë isha më i riu në Byronë Politike, por nuk e përjashtoj veten nga përgjegjësia për ato gjëra që kanë ndodhur.

Gabimet më të mëdha mendoj se kanë ndodhur në politikën e jashtme dhe ekonomi. Jemi nisur nga parimet e marksizmit dhe nuk kemi “lëvizur nga istikami”.

Ishte ekonomia që e rrëzoi komunizmin dhe gabimet tona në planifikim dhe lidhjet me jashtë. Jam i bindur se nuk duheshin prishur marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik, aq më tepër me Kinën, por duheshin krijuar lidhje edhe me Perëndimin, sidomos me Turqinë, Italinë, Francën dhe ndonjë vend tjetër.

Ne jemi nisur ne marrëdhëniet ndërkombëtare nga ana parimore dhe filozofike, ndërsa duhet të ishim shumë më të prirur për anën praktike.

Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik na u afrua edhe Franca, edhe Turqia, edhe vende të tjera të Perëndimit, por ne nuk lëvizëm. Hrushovi na mbylli rubinetat, por në atë kohë na ndihmoi Kina.

Kina na ndihmoi për të ngritur gjithë ato vepra të mëdha që kemi ndërtuar, na mbushi edhe me armatime moderne, deri edhe me avionë të teknologjisë së fundit, madje edhe MIG-21 apo MIG-29.

Por edhe me Kinën filloi ftohja që kur Shkoi për vizitë Presidenti i atëhershëm i Shteteve të Bashkuara, Niksoni. Edhe në këtë rast morëm për bazë mësimet e marksizmit dhe marrëdhëniet u prishën. Nuk e kuptuam se mungesa e një prakticiteti të tillë po na çonte sërish në mbylljen e rubinetave. Deri në atë periudhë, shqiptarët jetonin relativisht mirë, pastaj erdhi sërish varfëria.

Ju flisni për Perëndimin, por pati një moment kur erdhi shansi me vizitën e Shtrausit…

Kur erdhi Shtrausi, kam qenë Sekretar i parë në Durrës. Shtrausi kishte kryer universitetin teologjik, pra ishte nisur për prift dhe kishte përfunduar në politikë. Më kujtohet se ai kishte patur një shok shkolle, një prift shqiptar që kishte studiuar në të njëjtin fakultet në Gjermani dhe që ishte burgosur në Shqipëri. Shtrausi kërkoi ta takonte këtë shok të vjetër të shkollës. E morëm priftin, e nxorëm nga burgu, e qethëm, e rregulluam, e porositëm se do hante plumbin po të tregonte gjëra që nuk duheshin thënë dhe e çuam në Tiranë, në takim me Shtrausin.

Me bisedimet politike u mor Foto Çami. Nuk e di konkretisht se çfarë u ofrua, pasi këto ishin çështje që diskutoheshin në rreth shumë të ngushtë. Di që ne kërkuam reparacionet e luftës, por ai tha se nuk ishte e mundur, pasi nuk e lejonte Kushtetuta e Gjermanisë. Por u ofrua për ndihma të tjera. U tha se ishte një rast i humbur për kokëfortësinë e palës shqiptare, por unë di që Shtrausi na ndihmoi edhe pasi bisedimet nuk dolën me sukses. Kanë ardhur në Shqipëri disa autokombajna e traktorë me goma të mëdha dhe me kabina me ajër të kondicionuar. Na solli 300 mëshqerra barsë që i vendosëm në Xhafzotaj.

Rasti i Shtrausit ishte vërtet një gabim nga pala shqiptare.

Sërish një gabim teorik apo edhe praktik?

Të dyja bashkë. Teorikisht, mbyllja në vetvete, parimi i bërjes së çdo gjëje me forcat tona, ishte një gabim fatal në ekonomi. Po marr rastin e kombinatit të autotraktorëve apo UMB-së së Durrësit. Ne arritëm të prodhonim traktorë dhe autokombajna, por me çfarë kostoje? Unë jam marrë direkt me këtë çështje në atë kohë. Kostoja e prodhimit të një autokombajne CK3 ishte sa trefishi i çmimit që mund ta blinim nga Polonia. Me koston e një traktori të prodhuar në vend, mund të blinim 2 apo 3 traktorë nga Kina.

Por edhe praktikisht, rastin e Shtrausit duhet ta konsideronim si një mundësi të artë për hapje ekonomike dhe jo të kërkonim vetëm para të thata në dorë, kur ata e kishin të pamundur një gjë të tillë.

Çfarë mund të prodhohej në vend të këtyre makinerive që përmendët më parë?

Kishte plot gjëra që mund të prodhoheshin në vend të tyre. Po marr si shembull pajisje elektroshtëpiake, frigoriferë apo të tjera që mund t’i prodhonim edhe për tregun tonë, edhe për eksport.

Ekonomia nuk mund të funksiononte në këtë mënyrë. Ndoshta për brezin tonë ishte mirë, pasi ishim mësuar me sakrifica, por nuk mund të vazhdonte gjatë.

Shembull tipik i kësaj është ndihma që na erdhi menjëherë nga Turqia dhe Italia, por edhe vende të tjera, menjëherë pas ngjarjeve të dhjetorit ’90. Është një fakt që shumë pak njerëz e dinë, por në vitin 1991, Turqia na ndihmoi jashtëzakonisht. Kryeministri i atëhershëm, Adil Çarçani, shkoi një javë në Turqi dhe, kur u kthye, na raportoi për një mori ndihmash që kishte rënë dakord të na jepte Turqia.

Adil Çarçani ishte zv/Kryeministër në kohën e Mehmet Shehut. Ishte shumë inteligjent dhe shumë i matur. Shpeshherë e frenonte Mehmet Shehun, që kishte një temperament shumë të vrullshëm. I kam njohur të dy në kohën kur kam qenë ministër shteti, pa portofol, në kohën e Mehmetit. Kam punuar dy vjet e gjysmë si ministër. Më pas, Adil Çarçani u emërua Kryeministër, pas vetëvrasjes së Mehmet Shehut dhe, pas rënies së komunizmit, së bashku me Ramiz Alinë, drejtuan momentet e para të tranzicionit.

A e konsideroni Enver Hoxhën përgjegjës për këto gabime?

Edhe Enver Hoxha ka përgjegjësi për këto, por edhe të gjithë anëtarët e Byrosë Politike. Edhe pse unë u zgjodha në vitin 1981, kur kjo punë kishte marrë fund, prapë duhet të kisha ngritur zërin. Mund të haja burgun, ndoshta edhe plumbin, por duhet të flisja.

Por nuk ishte vetëm kjo. Edhe kur shikoja që kishte mundësi të tjera, shtrëngoja dhëmbët dhe nuk flisja edhe për një arsye të fortë: Atë që unë mund të mendoja, e ndalonte Kushtetuta. Dhe Kushtetutën e kishim vendosur vetë. Mos harroni, se shkelja e Kushtetutës përbënte tradhti të lartë ndaj atdheut.

Po ky izolim ishte zgjedhja jonë apo e imponuar nga të tjerët?

Nuk ishte e studiuar mirë. Ndoshta nuk ishte e imponuar, por u kthye në stil jetese. Mjafton të mendosh çfarë teknologjie përzgjodhëm. Ishte një kohë kur edhe dispensat shkollore i merrnim nga Bashkimi Sovjetik…

Pse ishit kaq të ngurtë në vendimet që merrnit. Ishte më shumë çështje ekonomike apo edhe politike?

Të dyja bashkë, por politika pleksej me ekonominë duke shkaktuar ndonjëherë edhe situata të pabesueshme. Një rast tipik ishte ai i problemit që na lindi me Vaçe Zelën. Sot duket e pabesueshme, por u mblodh Qeveria për të diskutuar për një dhëmb të Vaçe Zelës.

Si ndodhi?

Isha ministër shteti në kohën kur do dilte një grup artistësh për një turne jashtë vendit. Më duket se në Kinë. Vaçe Zelës i ishte prishur dhëmbi dhe nuk e mbaj mend sa gramë flori duheshin për t’i rregulluar dhëmbin, por fare pak ishin. Problemi ishte se kishte rregulla të forta për valutën dhe floririn. E besoni që është mbledhur Qeveria vetëm për një dhëmb të Vaçes? Në atë kohë ishte Qirjako Mihali drejtor i Thesarit të Shtetit. “Nuk e lejon Kushtetuta që të përdoret floriri i shtetit për arsye personale”, thoshte Qirjako Mihali. E mbështeste Mehmet Shehu, kryeministri i kohës. Edhe Manush Myftiu nuk pranonte, ishte shumë strikt. Pas më shumë se një orë diskutimesh, kërkoj leje të flas. “Shoku Mehmet, po pse nuk më thatë të sillja ndonjë napolon flori andej nga Shkodra po na mbani tash një orë me diskutime për vogëlsira?”

Duket për të qeshur, por kjo është e vërteta, aq të shtrënguar e bënim llogarinë në atë kohë.

Ndërsa në çështje të tjera nuk ishim aq të shtrënguar.

Mund të më tregoni një rast?

Meqë folëm për një këngëtare, po tregoj për një tjetër këngëtare. Kur isha Sekretar i Parë në Durrës, më vjen një ditë babai i këngëtares Parashqevi Simaku. Më ankohet se vajzën e tij nuk e linin të dilte në turne jashtë vendit, sikurse dilnin këngëtare të tjera. Mora vesh se Parashqevia kishte ardhur në Durrës në atë kohë, ishte beqare, por kishte marrë një dhomë me qira. Mora vesh gjithashtu se arsyeja e ndalimit për të dalë jashtë ishte se kishte një kushëri të largët të arratisur. I thashë të atit të Parashqevisë të më bënte një kërkesë me shkrim.

Pyeta sekretarin e partisë së Kavajës, në atë kohë ishte Jovan Sokoli. “Jo mor Muho, më thotë, gjëra të vogla janë…tani, ca llafe ka, po kush merret me këto punë”.

I dërgova për këtë çështje një shkresë Ramiz Alisë, i cili i gjykonte këto gjëra pa inat. Ishte tolerant Ramizi, ndërsa Rita Marko ngulte këmbë të mos lejohej te dilte jashtë shtetit. Ramizi dërgoi një shkresë në Ministrinë e Punëve të Brendshme dhe kjo çështje u zgjidh. Kjo pasi, në rastin e Parashqevisë, nuk shkelej ligji, sikundër në rastin e Vaçe Zelës.

Për aksionet e rinisë në atë kohë janë bërë dhjetëra filma e dokumentarë dhe gazetat e kohës shkruanin shpesh. Ishte një mënyrë për të nxitur punën vullnetare, d.m.th. pa pagesë?

Aksionet nuk ishin vetëm çështje ekonomike, por edhe shoqërore. Në ato aksione për të cilat ju keni dëgjuar të flitet, jo vetëm janë kryer vepra shumë të rëndësishme për vendin, jo vetëm janë mobilizuar shumë njerëz, por edhe kemi shpëtuar shumë njerëz.

Nuk po flas për vlerën ekonomike, por po ndalem vetëm në aspektin social. Kishte raste, sidomos në Shkodër, kur familjet kanë qenë shumë të mbyllura. Për të rinjtë e ardhur nga këto familje, sidomos vajzat, aksionet ishin një mënyrë për të jetuar në një liri më të madhe. Por mundoheshim të ishim shumë të kujdesshëm. Në rast se shikonim raste që kishte ndjenja mes të rinjve, ndërhynim pranë familjeve që të lidheshin në martesë, edhe pse familjet mund të ishin kundër. Por kishim edhe nga ato raste që dashuria e të rinjve nuk i bindte familjarët dhe ne mundoheshim që çiftin e ri ta dërgonim në vende të tjera. P.sh. kemi dërguar disa çifte të tilla në Ksamil. Shumica nuk pranuan të ktheheshin më në Shkodër edhe pas vitit 1990. Por kishte edhe raste kur historitë përfundonin keq. Mbaj mend 4-5 të tilla që vajzat kishin mbetur shtatzënë dhe djali nuk donte të martohej. I kemi marrë gjoja për kurse rrobaqepësie, kuzhine apo diçka tjetër dhe i kemi dërguar në Korçë, ku nuk i njihte njeri. Atje kanë lindur, e kemi sistemuar foshnjën në Shtëpinë e Fëmijës dhe pastaj vinte sërish në Shkodër pa e marrë vesh njeri dramën e tyre.

Ne ishim të bindur edhe në rastin e adoleshentëve me prirje kriminale, që puna do t’i sillte në rrugë të mbarë. Në shkollën e vagabondëve, siç quhej atëherë, mësonin zanat dhe ka shumë prej tyre që janë bërë specialistë të shkëlqyer dhe kanë jetuar me ndershmëri.

Në kohën e komunizmit, janë dënuar shumë udhëheqës partie, madje edhe me vdekje. Si i mendonit atëherë këto dënime dhe si e mendoni sot?

Atëherë mendoja se ishin armiq. Sot jam i bindur se shumica e ish-udhëheqësve të dënuar në kohën e Partisë së Punës, janë dënuar sepse nuk ndiqnin vijën e Enver Hoxhës. Se Enveri të thërriste e të këshillonte herën e parë, edhe herën e dytë. Pastaj po të vazhdojë në atë rrugë, të çonte në burg apo në plumb.

Po marr rastin e goditjeve në ushtri. Ishte vendosur në Këshillin e Mbrojtjes që drejtonte Enver Hoxha që, në rast sulmi nga armiku (dhe kishte të dhëna që mund të ndodhte), të mos i lëmë asnjë pëllëmbë armikut. Dhe u ndërtuan shumë qendra zjarri, u shpenzua shumë për mbrojtjen.

Teoritë e Beqir Ballukut, Petrit Dumes dhe Hito Çakos, ishte që të evakuohej qyteti. U bë edhe stërvitja për t’i rrëshqitur armikut.

Ndërsa Enver Hoxha, Mehmet Shehu dhe Hysni Kapo ishin të mendimit që duhej rezistuar në çdo qendër zjarri. Në atë kohë kishim rezerva ushqimore për një vit, që freskoheshin çdo vit.

Po ku ishte këtu tradhtia?

Beqir Balluku kishte marrë një studim, sipas të cilit, populli duhet të largohej nga qytetet dhe t’ia linte armikut. Kur e morri vesh Enver Hoxha, u kërkoi hesap: Si është e mundur të përpunohet një doktrinë në kundërshtim me vendimin e Këshillit të Mbrojtjes? U tha të ndryshonin tezat, i thirri edhe Mehmet Shehu dhe Hysni Kapo dhe i kritikuan, por ata vazhduan në të njëjtën linjë.

Unë nuk kam qenë i pranishëm kur janë thirrur nga Enver Hoxha për t’u kritikuar dhe këshilluar, por në mbledhjet e Pleniumit të Komitetit Qendror, në të gjitha rastet e dënimeve të mëdha, ka dalë se ata janë thirrur dhe këshilluar paraprakisht nga Enver Hoxha. Edhe mua më ka ndodhur në disa raste që kam marrë vërejtje, më ka thirrur dy herë Enver Hoxha dhe më ka dhënë porosi që të mos e bëja një veprim të caktuar. Një herë ka qenë në Shkodër, me zgjerimin e stadiumit, dhe një herë tjetër në Durrës, për një bllok të ri banesash. Po pse, isha budalla unë që ta vazhdoja kur më fliste Enveri?

Edhe nëse këto janë të vërteta, a duheshin pushkatuar ata njerëz?

Në rastet e tradhtisë, ata dërgoheshin përpara gjykatës dhe merreshin organe të tjera. Ne në Komitetin Qendror apo Byronë Politike kishim vetëm kompetencën për t’i përjashtuar nga partia. Kjo ishte masa më e rëndë që ne mund të merrnim.

Atëherë isha i bindur se partia gjykonte drejt dhe po ashtu gjykata që i dënonte. Sot jam dakord me dënimet në nivel partie, edhe me shkarkimet nga funksionet drejtuese, por për pushkatimet nuk jam. Nuk duhet të ishin dënuar ata njerëz me burgime të gjata apo me vdekje.

Ka patur dy nga drejtuesit e partisë në atë kohë për të cilët ju jeni shprehur se kishit dobësi. Njëri prej tyre ishte Mehmet Shehu…

Në kohën e vetëvrasjes së Mehmet Shehut isha ministër shteti në qeveri dhe punoja ngushtë me Mehmetin. Isha edhe sekretar i byrosë së partisë së Kryeministrisë dhe Komisionit të Planit të Shtetit në atë kohë. Një ditë më vjen në zyrë Mehmet Shehu. Ai ishte shumë i rregullt, edhe ku paguante kuotat shkonte vetë te zyra e sekretarit, nuk shkonte sekretari tek ai. I njihte rregullat, se ka qenë për shumë vite sekretar organizativ i Komitetit Qendror. “Muho, më tha, propozoj të bëhet një mbledhje jashtë radhës e organizatës së partisë, sonte”. E pyes: “Përse, shoku Mehmet?” Më pa një çast. “Pse, nuk e di ti?” “Jo”, iu përgjigja. “Kam një problem familjar, djali im është fejuar me vajzën e Turdiut”. “Nuk di gjë”, i thashë. Më shikoi përsëri në sy. “Vërtet nuk di gjë”. I thashë: “Shoku Mehmet, nuk jam marrë kurrë me thashetheme dhe nuk e kam dëgjuar këtë gjë”. “Ta mbledhim organizatën. Dua të sqaroj shokët dhe të them fjalët e mia”, kërkoi përsëri Mehmeti. I thashë: “Shoku Mehmet, po pyes në aparatin e Komitetit Qendror, sepse nuk mund të bëjmë një mbledhje të jashtëzakonshme duke qenë ju anëtar i Byrosë Politike, sekretar i Komitetit Qendror dhe Kryeministër”. “Mirë, mirë”, më tha dhe doli nga zyra.

Mora në telefon Simon Stefanin dhe i kërkova takim. Në atë kohë kishte filluar të dilte ndonjë sekret dhe ne nuk i bisedonim gjërat e rëndësishme në telefon. Më priti dhe i tregoj bisedën me Mehmetin dhe kërkesën e tij për mbledhje. “Po ne kemi nesër mbledhjen e Byrosë Politike për këtë çështje, nuk e di ti?” “Jo, i thashë, nuk jam lajmëruar”. Normalisht në të tilla raste duhet të kisha marrë njoftim jo vetëm për mbledhjen, por edhe për rendin e ditës. Simoni thirri ndihmësin e tij. “A ja ke dërguar Muhos rendin e ditës?”, “Po, ja kam dhënë sekretares së administratës”. Ndihmësi mori në telefon sekretaren, një grua e vjetër po shumë e përkushtuar. Ndodhi që atë ditë ajo kishte harruar të më sillte shkresën, e kishte në sirtar.  Simon Stefani më udhëzoi t’i ktheja përgjigje Mehmet Shehut se nuk kishte kuptim të bëhej mbledhja e organizatës, përderisa të nesërmen do të mblidhej Byroja Politike. Shkova dhe i ktheva përgjigje Mehmetit. “Mirë, mirë”, tha ai dhe nuk bëri zë.

Të nesërmen u bë mbledhja e Byrosë Politike. Ngjarjet e mëpasme janë të njohura për publikun. Shokët para meje për gabimin në rastin e kësaj fejese dhe e kritikuan për arrogancën dhe disa shfaqje mendjemadhësie në disa raste.

A kishte sinjale për një “sulm” të organizuar ndaj Mehmet Shehut në atë mbledhje?

Ka vetëm një detaj që më ka bërë ta kem këtë dyshim. Në atë mbledhje fola edhe unë duke e marrë në mbrojtje Mehmetin për aftësitë organizative dhe përkushtimin në punë. I tregova Enverit se ne në Kryeministri kishim abuzuar me Mehmet Shehun. Ai zakonisht nuk ndërpriste, por këtë herë Enveri nuk e mbajti. “Pse?” pyeti. I thashë se kur kishim raste problematike apo me pikëpyetje, ja çonim Mehmet Shehut, se ai i jepte drejtim dhe kështu i shmangeshim përgjegjësisë se i dilte për zot Mehmeti.

Në pushim të mbledhjes, më afrohet Kadri Hazbiu i cili, të them të drejtën, më donte. “A ke luajtur mendsh që fole ashtu?”, më pyet. Iu përgjigja: “Të vërtetën thashë, në rast se kam gënjyer, ngrihu ti dhe më kundërshto. Nuk foli më Kadriu.

Të nesërmen e vetëvrasjes, Enver Hoxha solli në mbledhje zarfin që kishte lënë Mehmeti ku shkruhej se duhet ta hapte vetëm Enver Hoxha. Na e tregoi të gjithëve letrën. E kishte si praktikë pune që t’i sqaronte gjërat. Në çengel po të më varin, e them edhe sot se ishte shkrimi i tij. Kisha dy vjet e gjysmë që punoja me Mehmetin dhe shkrimin e tij e njihja mirë. Të gjithë pohuam njëzëri se ishte vërtet shkrimi i Mehmet Shehut.

Ajo që dua të them është se nuk kam asnjë dyshim për faktin se Mehmet Shehu ka vrarë veten. Kishte një karakter të ashpër dhe nuk e duroi “lumin” e kritikave në Byronë Politike. Ishte mësuar që e kritikonte vetëm Enveri dhe, deri në vitin 1979, ndoshta Hysni Kapo. Por të tjerët rrinin “sus” përpara Mehmetit. Pse jo, kam menduar edhe se ndoshta Mehmeti ka patur frikë se mund të ndëshkohej dhe ka kujtuar fatin e Koçi Xoxes dhe të tjerëve dhe ka zgjedhur ta pushkatonte vetë veten, në dyshimin se mund t’i kishte ardhur atij radha për pushkatim.

Nuk besoj se Enveri kishte vendosur ta hiqte qafe Mehmetin. Madje mund të them se ai u shfaq i rrënuar në mbledhjen e Byrosë ku foli për vetëvrasjen e tij. Aq sa jam i bindur se pas kësaj ngjarjeje nuk e morri më veten, si pasojë e tronditjes që pësoi. Mehmet Shehu ishte garanci për pushtetin komunist. Ishte krahu ekzekutiv, ndërsa Enveri ishte krahu politik. Enveri jepte direktiva, Mehmeti i zbatonte.

Po ti vetë, a ke qenë i bindur atëherë dhe a je i bindur sot se Mehmet Shehu ishte armik?

Ka patur shumë gjëra që unë nuk i dija në atë kohë dhe nuk i di as sot. Unë dija aq sa duhet të dija dhe për këtë fakt kam marrë edhe një leksion nga Enver Hoxha. Ishte rasti kur e pyeta për Mihallaq Ziçishtin, paraardhësin tim në Durrës, një njeri me të cilin kisha patur marrëdhënie të mira. Mihallaqi, edhe pse kishte dalë në pension, me vinte çdo ditë në zyrë. Pyeta Kadri Hazbiun: “Pse u shkarkua Mihallaq Ziçishti?” Në atë kohë ishte e pazakontë që kuadrot e lartë të dilnin në pension me të mbushur moshën, por pensioni i Mihallaqit ishte perceptuar si shkarkim. “Lëre atë çështje, Muho. Shiko punët e tua”, më përgjigjet Kadriu, me të cilin kishim marrëdhënie të ngrohta. Nuk më pëlqeu kjo përgjigje. Në mbledhjen e radhës të Byrosë Politike, kishte edhe një çështje në rendin e ditës që quhej “të ndryshme”. E ngrita këtë çështje, duke e justifikuar me faktin që kërkonin shpjegim shumë shokë të vjetër partie, madje edhe komunistë të ’41-shit.

Enver Hoxha e nisi me disa pyetje: “Kur u emërove në Shkodër, e dije ti mbrojtjen bregdetare?” “Jo”, u përgjigja. “Po mbrojtjen kundër Jugosllavisë, e dije përpara se të shkoje në Kukës?” “Jo”. Ka folur Enver Hoxha pothuajse një orë për të na treguar se ne të gjithë duhet të dinim aq sa duhet të dinim, sipas detyrës.

Flasim për personazhin e dytë të rëndësishëm për të cilin ju keni patur dobësi. Më thatë në intervistën e kaluar se, që student, kishit dëshirë të parakalonit me portretin e Kadri Hazbiut…

Po, është e vërtetë. Edhe kur u emërova në detyra të rëndësishme, me Kadriun shkoja mjaft mirë. Në rastin e Kadri Hazbiut, ka një detaj që më ka mbetur në kujtesë. Kishte patur një informacion se disa nga agjentët më të mirë të kundërzbulimit shqiptar jashtë vendit, po vdisnin në rrethana të dyshimta. Kryesisht punonjës të ambasadave. Pati edhe raste që janë kthyer mbrapsh nga qeveritë e ndryshme si persona të padëshiruar. Kjo ndodhi pas Mbledhjes së Moskës. Kadri Hazbiun e thirri Enver Hoxha dhe e pyeti për këtë pyeti për këtë çështje. “Ta shikoj”, u përgjigj Kadriu. “Shikoje, por hajde dhe na informo”, i tha Enveri.

Kadriu më pas i tregoi se kur kishin qenë në mbledhjen e 81 partive në Moskë, Gorbaçovi, që në atë kohë ishte ministër i Jashtëm, i kishte kërkuar listën e punonjësve të Sigurimit të Shtetit në ambasada të ndryshme. “Unë ja dhashë”, tha Kadriu. “Si ore ja dhe?, pyeti Enveri. Po kë pyete?” Kadriu i tha se kishte pyetur Mehmet Shehun. “Më tha jepja, se është përfaqësues i Traktatit të Varshavës”. “Po mua pse nuk më informove?”, pyeti Enveri. “Të them të drejtën, nuk doja t’u shqetësoja, pasi mendova që përderisa më tha shoku Mehmet, ai e di mirë këtë punë. Pastaj unë jam ministër, edhe në linjë varësie raportoj te shoku Mehmet”. “Kjo është e vërtetë, por unë jam Sekretar i Parë, jam edhe kryetari i Këshillit të Mbrojtjes. Por edhe si shok mund të ma tregoje.” Kadriu u përgjigj: “Të them të drejtën, mendova se duke qenë gjithë kohën bashkë me shokun Mehmet, do t’ua ketë informuar ai për këtë ngjarje”.

Po ju vetë, e keni kundërshtuar ndonjëherë Enver Hoxhën?

Po, madje edhe në mbledhje. Por Enveri nuk ishte inatçi apo hakmarrës. Të këshillonte një herë, herën e dytë të jepte vërejtje, pastaj po të vazhdoje në kundërshtim me porositë e tij, duhet t’i bëje vetë llogaritë e pasojave, se bëheshe kundërshtar i tij.

Ka qenë një mbledhje e jashtëzakonshme në vitin 1979, kur diskutohej për likuidimin e pasojave të tërmetit në Shkodër. Enver Hoxha kishte rënë dakord me një relacion paraprak ku parashikohej se banesat që do të ndërtoheshin duhet të ishin sa më të thjeshta, me tavan me kallama, me mure të formuara jo me tulla, por me lesa balte, siç ishin dikur shtëpitë e vjetra në fshatra. Në relacion kjo u argumentua me traditën popullore të ndërtimeve në fshat.

Unë e kundërshtova këtë relacion që e kishte pranuar Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu. Relacionin e mbronte ministri i atëhershëm i Ndërtimit, Spiro Koleka. Përdora një argument teknik: Janë tharë kënetat dhe nuk ka më kallama. Spiro Koleka ishte shkëputur prej vitesh nga terreni dhe doli bllof. Enveri ishte për të kursyer, por u tërhoq përpara disa argumenteve që sillja unë si njeri i terrenit.

Enveri më shikoi e më shikoi për minuta të tëra. “Edhe me mua nuk je dakord?”, tha. “Nuk jam, shoku Enver, se nuk bëhet”, i thashë. Enveri u tërhoq dhe u bë siç kërkova unë. Kështu sigurova edhe ndryshimin në projekt duke i pajisur shtëpitë me dy dyer, njëra kryesore dhe një tjetër nga mbrapa, për të hyrë njerëzit që vinin me baltë nga fushat.

Më pas patëm një tjetër përplasje, sërish në të njëjtën kohë, për stadiumin e Shkodrës. Përfitova nga fondet e shumta që u dhanë atëherë në Shkodër dhe, me pretekstin e riparimit, u mundova të zgjeroj stadiumin e qytetit. Enveri e mori vesh dhe më urdhëroi të ndaloja punimet. Këtë radhë u tërhoqa unë dhe zbatova urdhrin, nuk vura më asnjë tullë. Siç e lashë unë, mbeti deri vjet kur u rikonstruktua dhe u zgjerua.

Këto dy përplasje ndodhën në vitin 1979, ndërsa në vitin 1981 u zgjodha anëtar i Byrosë Politike. Enveri të vlerësonte kur e kundërshtoje me argumente, por, në fund të fundit, ishte ai që vendoste dhe nuk mund të mos bindeshe. Enver Hoxha të dëgjonte, por vinte i përgatitur, pasi konsultohej me specialistë përpara se të vendoste.

Një tjetër rast kur u përplasa me shokun Enver, ishte në Durrës, kur kisha vendosur të ndërtoja një bllok të ri banesash në hyrje të qytetit, duke planifikuar të vazhdoja deri në Shkozet, për të sistemuar kryesisht punonjës të ndërmarrjeve, një pjesë e madhe e të cilëve punonin pikërisht në Shkozet. Kishim bërë aty edhe shkollën e mesme profesionale. Kishte hapësirë bosh, por mendova që edhe vendin e punës ta kenë afër me shtëpinë.

Mora fonde sa desha në atë kohë. Vija nga detyra e ministrit të shtetit dhe i dija ku ishin fondet. Ashtu si sot, shteti ka plane investimesh dhe ndodh shpesh që, për arsye nga më të ndryshmet, këto investime të mos kryhen dhe fondet “digjen” dhe rikthehen në buxhet. Unë shikoja se cili rreth nuk i kishte harxhuar dhe ndërhyja për t’i marrë unë, që në këtë mënyrë të plotësohej edhe plani i investimeve. Në fillim, Kryeministri, Mehmet Shehu, ngurronte. Madje edhe më kërcënoi: “Po t’i jap këto fonde, por po nuk i realizove investimet, do të kërkoj të të përjashtojnë nga partia”. Kur e pa që investimet u kryen, nuk thoshte më gjë dhe unë merrja gjithnjë e më shumë fonde.

Por rikthehemi te ngjarja e Durrësit, Në atë kohë kishim planifikuar zgjerimin drejt Shkozetit. Vjen Mehmet Shehu dhe fillon bërtet: “Çfarë ke bërë kështu? Ke dalë nga plani rregullues, po merr nga toka e bukës” e plot të tjera. Por unë nuk u binda dhe njoftova Enver Hoxhën. Ai kishte ardhur në plazh në Durrës dhe shkova ta takoj. “Të ka thënë Mehmeti kështu? Po pse?” pyeti Enveri. I shpjegova arsyet e Mehmetit. U ngrit dhe erdhi me mua me një automjet “Fiat” që përdorte Nexhmija, bashkë me Sulo Gradecin. Erdhi dhe pa vendet ku po ndërtohej. I shpjegova se, përveç kësaj zone, ishte piketuar edhe lagjja në kodrat pas mauzeleumit të Dëshmorëve, ku ne atëherë kishim filluar një lagje të re. Enveri më tha: “Te ky vend vazhdoni, por atje ku thotë Mehmeti të ndaloni, përderisa nuk është parashikuar në planin rregullues. Dhe ashtu bëra.