Cokajt, piramidë shqiptarie, të vrarë nga tre shtete

Nga Vasel Gilaj

Rreth 200 vite me pare, familja e Cokajve edhe pse as atje nuk u mungonte pasuria per kohen, qe jetonin vendosen qe te zbresin nga Nikci i Kelmendit duke u vendosure ne Shenkolle te Bregut te Matit, shume shpejt Cokajt shtuan numerin e bagtive,  hapen siperfaqe te medha toke, dhe nisen tregtin e prollimeve qe merrnin duke u pasuruar dhe bere nje faktore shume i rendesishem, dhe jo vetem per zonen e Lezhes pore edhe te Shkodres e Malesise se Madhe edhe prej nga vinin.
E pse jo edhe deri ne Kosove nepermjet tregtise se prollimeve Bujqesore e Blegtorale, si dhe asaj te Krypes dhe tregtise se Armeve. duke u bere jo vetem shume te njohur edhe me mjaft personalitete te kohes. Lavdia dhe fuqia e kesaj familjeje malesore eshte e lidhur ngushte edhe me Cok Preken, dhe qe vazhdon gjithmon ne rritje me djemte e tij dhe konkretishte, Mash Coku, Gjeto Coku, dhe Ded Coku.
Te cilet kane nje  histori sa tragjike aqe edhe te lavdishme, patriotike dhe atdhetare duke u bere vertet piramid shqiptarie per nje periulle kohore afer 1 shekulli. Cok Preka arrestohet si kryengerites anti -turke, dhe si organizatore i kundershtimit te pagimit te taksave Turke dhe vdes ne kalan e shkodres, ne tetor te vitit 1886 pasi ishte denuar me burgim te perjetshem.
Djali i madhe i Cok Prekes, Mashi udheheqes popullore dhe luftetare trim, edhte vrare nga Cetniket Malazeze si luftetare per mberojtjen e tokave shqiptare nga malazezet, te cilit iu deshe, te luftonte pervec turkut edhe me fqinjet malazez, Mashe Coku kishte lindur ne vitin 1848 ne shenkolle te bregut te matit.
Mashe Coku me Llesh Nik Daken organizuan malesoret per mberojtjen e Plaves e Gucise ne vitin 1879
Fitoret e arritura ne betejat e zhvilluara e vecanarisht ajo e Nokshiqit ne vitet 1879-1880 paten rendesin e tyre dhe ku rol mjaft te rendesishem luajten edhe malesoret bregmatas.
Ne keto kushte drejtimin e familjes se madhe te Cokajve e merr. Djali i dyte i Cok Prekes, Gjeto Coku i lindur po ne shenkolle te lezhes ne vitin 1860 Gjetoja dhe Deda, qen vellezer me gruan e dyte te Cok Prekes, Lulen e bija e heroit te Vranines Kacel Dodes nga Kastrati i Malesise se Madhe.

GJETO COKU KAJMEKAMI I LEZHES
Ngjarjet e vitit 1878 kure levizja kombetare shqiptare mori zhvillim te madhe, vendimet e Shen- Stefanit qe ishin rrezik edhe per malesin e madhe, kongeresi i Berlinit e tjer si dhe vrasja e babes ne burgun e kalas se shkodres nga pushtuesit Turq, e nxiten 19 vjecarin Gjeto Coku qe te rrembente armet, dhe te luftonte perkrah vellait te tij Mashit. e pasi edhe Mashin e vrane cetniket malazez, tani mbi Gjeto Cokun binte barre edhe me e rende. Gjeto Coku ishte burre i urte dhe i matur, malesor trim e i ndershem i cili sa vinte e brumosej me idealet e Rilindjes Kombetare. Ne perjekjet e tij per liri e pavaresi Gjeto Coku ra ne kontakt me figurat e shquara te kohes, te cilet ia shtuan edhe me shume bindjen per liri. ne vitin 1879 Gjeto Coku martohet me Laze Martinin nga Selca e Kelmendit, me te cilen pati 8 femije, nga keta 4 djem e 4 vajza. ka pasur edhe nje djal tjeter Gjergjin me gruan e dyte Pashken, zhvillimi i ngjarjeve te viteve 1899-1904 pas Lidhjes Shqiptare te Pejes, veprimtarit anti osmane me ne krye Gjeto Cokun u bene gjithnje e me te zjarrta e te shpeshta.
Masa me e rrepte qe Qeveria Turke mori ndaj tij qe Interrnimi ne Izmir te turqise per 4 vite me rralle dhe konkretisht ne vitet 1904 – 1908  ka qene vellai i tij Ded Coku qe me pagese e miqesi i cili edhe pas takimeve me deputetin e Vilajetit te Beratit e Stambollit, Ismail Qemali ka bere te mundur lirimin nga interrnimi ne izmir te Turqise te Gjeto Cokut. Sapo eshte kthyer nga interrnimi Gjeto Coku vecse e ka shtuar veprimtarin e tij , fillimisht ai vendosi lidhjet me kreret e krahinave te Lezhes, Kol Toma, Gjin Pjetri, e tjer si dhe me ata te Mirdites e Malesise se Madhe, Ded Gjon Luli e deri ne Kosove me Zefin e Vogel, dhe me Toptanet ne Jug te Shqiperise. Ne shenje solidariteti me Ded Gjon Lulin vellezerit Coku marrin pjese ne kryengeritjen anti turke te vitit 1911 Gjeto Coku dergon vellain e tij Ded Coku ne krye te 200 kryengeriteseve nga Lezha si dhe dy djemt e tij, Preken dhe Markun qe ishin te inkuadruar ne Malin e Zi , nga ana tjeter vete Gjeto Coku ne krye te 300 malesoreve bregmatas kryengerites me 29 maje te vitit 1911 sulmon forcat turke ne drejtim te  Rriles per te cliruar Lezhen, ne pranveren e vitit 1912 Gjeto Coku me vellan e tij Deden dhe krere te tjer te Bregut te Matit, moren pjes nder kuvendet krahinore, ku si me rendesishmit permenden ai i Zejmenit,  dhe ai i Rubikut, ku u vendose qe kryengeritja te shtrihej deri ne Durres, me qellim vendosjen atje te flamurit kombetare, ne keto kushte administrata Turke e arreston perseri Gjeto Cokun dhe e dergon ne burgun e Shkodres ku i kishte vdekur edhe Baba i  tij, me gjithe kushtet qe turqit i vune per ta liruar asi nuk pranoi dhe pas nje muaji burgim, administrata turke nga friga e pershkallezimit te kryengeritjes dhe levizjes se malesoreve e lirone. Sulmet e malesoreve kunder Turqeve nuk reshten derisa me 22 qershor te vitit 1912 Gjeto Coku me te vellan Deden e Llesh Nik Daken,  organizuan betejen me te madhe e me te pergjakshme anti turke.  Ne bregun e lumit Mat, ku ushtria turke u shpartallua, me 16 gushte po te vitit 1912 Gjeto Coku me te vellan dhe djemt e tij vihet ne krye te betejes se Durresit ku numeri i forcave te drejtuara nga Gjeto Coku perbehej nga 200 persona, qenia ne krye te shum luftimeve nga Cokajt si dhe ngritja e flamurit tone kombetare ne dhjetor te vitit 1912 nga Gjeto Coku e Ded Coku ne Lezhe, si perkrahja qe ata i dhan qeverise se Ismail Qemalit bene qe Gjeto Coku te zgjillej kajmekam i Lezhes ose Kryetari i Qeverise se Lezhes, nga dhjetori i vitit 1912 deri ne tetor te vitit 1913.
Qeveria e kishte kete perberje , Gjeto Coku kryetar qeverie, Ded Coku zv. kryetar, e pastaj, Frrok Ded Bajraktari, Kol Toma, Vat Marashi, Gjin Pjeter Previzi, Tom Pjeter Bajraktari, Gjok Murri, Xhemal Bregu, Lush Llani, Gjergj Sokol Malaj, Murr Koleci,  Zef Xhuxhi, Kasem Kadia, Ahmet Osmani,  Haxhi Ahmet Likaj,  dhe Kol Gjok Doda,  ishin anetar te kuvendit per nje vite aktivitet ky kuvend eshte mbledhur tre here, Rritja e autoriteti te Qeverise se Lezhes si dhe bashkimi i tyre me qeverin e perkohshme te Vlores nuk u prit mire nga Esat Pash Toptani qe kishte formuar Qeverin e Durresit, si dhe nga Preng Bib Doda i Mirdites qe donte te krijonte nje kanton katolik ne Mirdite e veri te Shqiperise. Ne nje takim kreresh te zhvilluar ne Lezhe ne mese kreut te qeverise Gjeto Coku dhe Preng Bib Dodes e Gjon Marka Gjonit, perfaqesues te Mirdites Gjeto Cokut iu propozua nga keta te fundit qe te shkeputej nga Qeveria e Vlores dhe Ismail Qemali dhe te bashkoj me ta per te formuar principaten Lezhe, Puke, Mirdite te drejtuar nga Preng Bib Doda , Gjeto Coku i kundershton dhe nuk pranon, dhe ja c fare ndolle me 7 tetor te viti 1913  Kajmekami i Lezhes Gjeto Coku po kalonte uren e Lezhes se bashku me baronin Nopca pa pritur dhe pa menduar qellohet me dy plumba pistolete, vrasesi ishte Preng Gjakova nje Mirditor dale ne Gjakove e kthyer aso kohe ne Xhandarmarin e Lezhes, jo pak muaj me vone Malesoret vrasin Prek Pashen e Mirdites, pore fatmiresisht dhe burrerisht fale burrave te urte e te zghuar, dhe miqesis qe Cokajt kishin me Mirditoret gjithcka perfundoj ketu, dhe kurre nuk u kthye ne nje hakmarrje te metejshme Malesi- Mirdite. pase vrasjes se Gjeto Cokut me vendim te Qeverise se Vlores ne krye te Qeverise se Lezhes eshte vendosur vellai i Gjeto Cokut edhe si ishe zevendes i tij Ded Coku.

DED COKU NDERI I KOMBIT
Ded Coku ka lindur ne vitin 1870, ne Shenkoll te Bregut te Matit, figure me permasa kombetare, 16 vjec vendose pushken ne krah dhe lufton kunder cetnikeve Malazez e kunder turqeve per lirine e Shqiperise.  Ishte i biri i atdhetarit te shquar Cok Prekes dhe vellai i luftetareve dhe patrioteve Mash e Gjeto Coku.
Ded Coku mori pjese ne kryengeritjen e Malesise se Madhe perkrah Ded Gjon Lulit ne vitin 1911,
deshmi per keto akte flasin jo vetem deshmite por edhe dokumentat historik si dhe fotografite ku Ded Coku eshte gjithnje perkrah Ded Gjon Lulit, ishte pjesmarres ne te gjitha kuvendet patriotike krahinore  e nderkrahinore si dhe ne kuvendin e Dheut.  Ded Coku ka organizuar tre kuvende ne Bregun e Matit, me kreret e kesaj krahine si dhe asaj te Mirdites, Ktheles, Kurbinit e Malesise se Lezhes me te cilet ka krijuar edhe te Beslidhurit ne kuvendin e Zejmenit 1912,  te cilat luajten nje role te rendesishem per bashkerendimin e veprimeve kryengeritese te ketyre krahinave ne vitet e pavaresise, se bashku me Gjeto Cokun e Llesh Nik  Daken organizuan kryengeritjen e 22 qershorit ne Breg te Matit, e cila ishte beteja me e pergjakshme ne kuadrin e kryengeritjes se pergjitshme te vitit 1912 ku mbeten te vrare 17 luftetare te cilet jane Nikoll Miri, Pjeter  Miri, Gjergj Nikolla, Mark Ded Ndoka, Mirash Ujka, Haxhi Cari Djala, Kol Lek Bori, Pjeter Bici, Llesh Sokoli, Ded Marashi, Gjelosh Delia, Preng Nikolla, Mark Daka, Dil Daka, Vake Daka, Mar Daka, Vat Llesh Daka.  Ndersa Tabori iTurgut Pashes eshte spartalluar plotesisht, sipas at Gjergj Fishtes Ded Coku eshte edhe Kryetar i ekspedites se Durresit Gushte 1912 ku dhe eshte plagosur, per te vendosur atje flamurin shqiptar, merr pjese me te vellane Gjeton ne vendosjen e flamurit kometare ne Lezhe dhjetor 1912. Po ne vitin 1912 me te Beslidhurit lufton kunder ushtrise se Esat Pashes, ne Koder-Pllane, qe po vraponte drejt veriut. e kjo ndolle ne muajin shtatore 1912
Merr pjese ne kuvendin e Rubikut me 1 dhjetor te vitit 1912,  eshte pjestar i ngritjes se flamurit tone kombetar atje, se bashku me kreret e Mirdites,
Me 3 dhjetor 1912 Ded Coku me te vellan Gjeton e me kreret e tjer te Bregut te Matit, Lezhes, Zadrimes e Malesise se Lezhes ngren flamurin ne Lezhe. Menjeher, ne kuvendin me te formohet Qeverin e Lezhes, ku Ded Coku zgjillet zv. kryetar i kesaj Qeverie. duke u bashkuar me qeverin e Ismail Qemalit.
Me rastin e nje vjetorit te Pavaresise se Shqiperise me 28 nentore 1913, Ded Coku ftohet nga Ismail Qemali ne Vlore dhe pritet me respekt dhe nderime te larta, gjithashtu ate dite Ismail Qemali ne prani edhe te Ded Cokut ka pritur edhe konsujt e Italise, Austrise, dhe Bullgarise. Lufton me forcat Serbo -Malazeze gjate vitit 1913, per te mbrojtur flamurin e Shqiperise. Pase vrasjes se vellait te tij Gjeto Coku Ded Coku eshte kryetar i qeverise se Lezhes deri ne vitin 1915 vite kure serbo -malazezet pushtuan Lezhen. Merre pjese ne lufte kunder rebeleve turkomane te Haxhi Qamilit, per mberojtjen e Princ Vidit maje qershor te vitit 1914, lufton perkrah Frrok Ded Bajraktarit. Merr pjese ne Kongresin Kombetar te Lushnjes, me 21 janar te vitit 1920 i cili mori vendime te rendesishme per fatet e shqiperise, ku eshte zgjellur anetar i keshillit kombetare te ketij kongeresi.
Ne vitin 1923-24 e gjejme ne veri te shqiperise per mberojtjen e kufive te Vermoshit, perkrah Prek Cakit e Uc Turkut.
Perkrah opoziten dhe merre pjese ne levuizjen e qershorit te vitii 1924, qe ullhiqej nga Fan Noli, Luigj Gurakuqi e Bajram Curri. Arrestohet nga qeveria e Zogut ne vitin 1925 si kryengerites. Falet po nga kjo qeveri, me rastin e 15 vjetorit te pavaresise ne vitin 1927 si kontribues ne luften antiosmane per pavaresin e atdheut. Ded Coku Zgjidhet Nen Prefekt i Lezhes ne vitin 1937. Po kete vit, per veprimtari fetare dhe si i krishtere i devotshem, emerohet ne krye te delegacionit te katolikeve te veriut per te vizituar Selin e shejte ne Rome, ku takohet me Papen. Dhuron toke dhe ndihmon me materiale per ngritjen e shkolles se re te Shenkollit aty ku ajo ndollet edhe sote. Zgjidhet dy her deputet ne parlamentin shqiptare ne vitin 1922 si dhe ne parlamentin e pare etnik shqiptare ne vitin 1943. Merr pjese ne te gjitha kuvendet nacionaliste per te organizuar rezistencen antikomuniste. Dergon 300 forca per te ndaluar marshimin e komunisteve ne Perlat, ne gushte te vitit 1944 Merret veshe me ta, pasi Partizanet ben te ditur se luftonin per Shqiperi dhe Flamur, dhe u hape rruge pa shkrepur asnje pushke. duke ndaluar vllavrasjen pore megjithkete qe Ded Coku beri. Arrestohet ne Dhjetor te vitit 1944  dhe pushkatohet me 22 gushte te vitit 1945 ne qender te qytetit te Lezhes, si antikomunite ne moshen 75 vjecare, dhe duke thene rrofte flamuri, rrofte shqiperia. duke u bere keshtu i treti vella i vrare, dhe i  katerti i Cokajve po te kemi parasyshe edhe vdekjen e babait te tyre Cok Prekes ne burgun e kalase se Skodres ne kohen e Turqise, dhe qe jane vrare nga tre Shtete, Coku nga Turqia, Mashi djali i tij i mall nga Mali i Zi dhe fatkeqesishte dy djemt e tjer te Cok Prekes Gjetoja dhe Deda nga Shqiptaret.
Ded Cokut I jane dhene disa vlerisimesic jane Dekorata e dhene me Urdher Trimerie nga Perandori i Austro- Hungarise Franc Jozef ne vitin 1914 ku Ded Coku ka qe nje nga anetaret e delegacionit Shqiptar ne Vjen. Gjithashtu djali i Ded Cokut, Sokol Coku ka vuajtur 4 vite burg ne kohen e rregjimit komunist ne Shqiperi. Ded Coku eshte vleresuar nga komisioni is Vleresimit te Figurave dhe Shoqata e ishe te perndjekureve dhe persekutuareve Politik, Ded Coku eshte shpallur Qytetar Nderi I
Qarkut Lezhe . Nga ishe presidenti i shqiperise Bamir Topi  i eshte dhe Medalja e Arte e Shqiponjes. Per te mberritur ne viti 2015 kohe kure Ded Coku eshte nderusr me titullin me te larte Nderi i Kombit.