Margaret Atwood: Botët e mia distopike ta kujtojnë Amerikën e Trumpit, e kjo të kall datën

Intervistë e Huffingtonpost me shkrimtaren e njohur Margaret Atwood: “shkrimi dhe gjuha janë të domosdoshme për t’i mbrojtur liritë tona”

“Në fund të viteve pesëdhjetë dhe në fillim të të gjashtëdhjetave nuk kishte telefona celularë as kompjuterë, nuk kishte rrjete sociale as internet. Nuk kishte fax, makinat e shkrimit elektrike, nuk ekzistonin pilulat ashtu siç nuk ekzistonin getet; në Amerikën e Veriut nuk kishte as kapuçino, duke qenë se qumështi makiato ende nuk ishte hedhur në sulm nga Europa dhe nuk ishte infiltruar në fluksin e përgjakshëm të kolektivitetit”.

Kur e dëgjon të flasë, Margarte Atwoodin, “rock starin” autentike të letërsisë amerikane bashkëkohore, të magjeps e të hipnotizon dhe nuk të mbetet tjetër veçse ta dëgjosh, mëritë – mbase – e syve të saj të kaltër magnetik që vënë në pah një fytyrë të pastër dhe të ndritshme, e zërit të ulët por të vendosur, e dukjes së saj kurrë banale ose – me gjasë – e të gjitha këtyre gjërave bashkë. Qysh kur ishte e vogël, ia kënda të tregojë histori, të kthyera pastaj në romane shumë të njohura – në total nja pesëdhjetë – të gjithë bestseller, nga i pari – “The Edible Woman” (1969) – tek me të rinjtë – “The heart goes last”, “Cat’s Eye” apo “Fara e shtrigës”, një interpretim i posaçëm i “Shtrëngatës” së Shekspirit. E takuam në Firence, ku e ka mbajtur një lectio magistralis të paharrueshëm për çmimin von Rezzori.

“Kur isha e re (Atwood është e lindur më 1939), nëse merreshe me mjekësi dhe ishe grua, pothuajse pas çdo gjase ishte infermiere; nëse merreshe me ligjin – po aq e pagjasë – ishe asistente ligjore, nëse merreshe me politikë, ishe një freak”, shpjegon ajo. “Romancierët ishin që të gjithë meshkuj e nëse ishe e seksit femëror, që ta demonstroje se e kishe përnjëmend (punën e shkrimit) pritej të bëje vetëvrasje”, shton menjë buzëqeshje që përmban në vete ende goxha shumë tërbim. Në Iowa, ku jetoja, nuk kishte kurse të shkrimit kreativ, siç nuk kishte as në Toronto, qyteti ku i kam bërë hapat e parë si shkrimtare. E kam filluar si autodidakte, pa ditur gjë, por mund të them se atë qytet – në atë kohë bukur i mërzitshëm dhe pa stimuj kulturorë – mjeshtërit e mi të parë kanë qenë shkrimtarët, disa të gjallë e disa jo, por në këtë rast më ndihmuan zërat e tyre, fjalët e tyre, historitë e tyre që i përpija me t’i gjetur. Gjithmonë kam qenë lexuese e pangopshme”.

Prej atëherë ka kaluar shumë kohë, gjërat kanë ndryshuar dhe ka ndryshuar edhe ajo vetë, por jo ajo dëshira e saj për të njohur dhe për të eksperimentuar, për të udhëtuar dhe për të shkruar dhe – mbi të gjitha në këtë rastin e fundit – Atwood sot është bërë një pikë referimi e rëndësishme për miliona lexues në tërë botën. Si vizionare që është ka shkruar libra me poezi dhe ese, por në zemrat e shumicës kanë mbetur romanet e saj, si The Blind Assassin – me të cilin e ka fituar Booker Prize më 2001 – “The Penelopiad”, “The Robber Bride” dhe romanet e njohura “Alias Grace”, dhe “The Handmaid’s Tale”, që Netflix i ka bërë filma televizivë të suksesshëm. Më herët “The Handmaid’s Tale” ishte bërë film nga regjisori Volker Schlndorff, ku luajnë Natasha Richardson, Robert Duvall dhe Faye Dunaway. Shumë nga këto romane, si këta dy të fundit dhe të dy seritë, kanë për protagoniste gratë pa të drejta. Nëse ato të “Tha Handmait’s Tale” jetojnë në të ardhmen – në një shoqëri teknokratike ku detyrat e tyre kanë të bëjnë me kujdesin ndaj shtëpisë dhe lindjen e fëmijëve – “Alias Grace” është ambientuar në shek. XIX kanadez, ku cilësia e tyre jetësore varej nga burrat dhe liria e tyre personale ishte shumë e kufizuar.

Botë distopike, atë që i përshkruani ju: sa iu aviten Amerikës tuaj?

“Për fat të keq, janë më afër Amerikës së sotme se sa që ta merr mendja. Distanca është shkurtuar shumë më shumë nga viti 1985, vit kur e kam shkruar romanin e shërbëtores dhe kjo për shkaqet më të ndryshme. Në dhomat e përfaqësuesve, shumë veta që kanë një fuqi shumë të madhe e kanë këtë bazë ideologjike, puritane e religjioze dhe tërë këtë e shohim çdo ditë në këtë që atë që ndodh. Pastaj Trumpi, presidenti aktual, duket se nuk e kupton plotësisht dhe nuk e respekton atë që është Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Më duket e qartë dhe evidente për të gjithë se atij do t’i pëlqente të ishte në krye të një shteti totalitar, diktatorial. Ai nuk e ka atë bazë religjioze dhe puritane siç e shohim nga veprimet e tij, por është një zëvendës president, Mike Ponce, që vjen nga ajo botë dhe nga ato baza, prandaj është për t’u pasur frikë”.

Pse sot më shumë se kurrë ka nevojë për distopi, për shoqëri imagjinare apo komunitete të frikshme?

“Distopia është një gjë që e shohim gjithnjë e më shumë për shkak të preokupimeve të të rinjve. Ka shumë shkrimtarë të rinj që e trajtojnë këtë temë dhe i përshkruajnë botët distopike në fantasy, por ka edhe shumë të tjerë që shkruajnë për kronikën. Kjo është pasoja e prokurimit të thellë dhe e një lloj ndjenje ankthi që të rinjtë e ndiejnë më shumë se kurrë. Njëzetvjeçarët janë duke shikuar drejt në të ardhmeje të afërt që nuk ngjall siguri dhe kanë arsye të jenë të shqetësuar, sepse preokupimet vijnë nga të gjitha pikëpamjet, prej politikës te pabarazitë dhe ekonomia. Do të ketë një botë në të cilën do të ketë gjithnjë e më shumë të pasur, bukur të ndarë dhe të veçuar nga ai që nuk është i pasur fare”.

Nga pikëpamja ekologjike dhe ambientale, si është gjendja?

“Në këtë rast ka preokupime të tjera, sepse edhe aty gjërat nuk janë duke evoluuar pozitivisht. Ta kujtojmë se çdo roman flet për persona dhe se për një shkrimtar gjëja e rëndësishme është settingu, ambientimi. Ambienti e përcakton sjelljen e individëve dhe personazheve. Ka një korrespondencë në brendi të çdo romani mes personazhit dhe gjendjeve ambientale në të cilat gjendet. Nëse ambienti ndryshon, pashmangshmërisht do të ndryshojë edhe mënyra e të shkruarit dhe trajtimit të këtyre problemeve. Kjo gjë tashmë është duke ndodhur. Romanet përshkruajnë influencën që këto ndryshime kanë mbi jetën e personazheve. Të rinjtë ia parashtrojnë vetes vazhdimisht këto pyetje, e gratë posaçërisht: ato pyeten në çfarë mase dhe në çfarë mënyre e tërë kjo do të mund t’i godasë dhe sa ka të bëje me to si gra. Pyetjet janë të gjitha aty, por ne ende jemi duke i pritur përgjigjet”.

Në lidhje me gratë, ju keni deklaruar shumë herë se kontrolli juaj është i përfshirë në regjimin totalitar, na e shpjego pak.

“I kontrollojnë – na kontrollojnë – përmes demografisë: duke i detyruar të bëjnë më shumë fëmijë – për shembull siç ka ndodhur në Rumani me Çausheskun – ose duke ua ndaluar të kenë – siç ka bërë vaki në Kinë. Është edhe një mënyrë e tretë, megjithatë: kontrollimi i lindjeve dhe sa fëmijë duhet të bëhen, vendimi kush duhet të bëjë fëmijë e kush jo. Në ShBA janë duke bërë diçka të mbrapshtë. U ndalohet grave të zgjedhin a të bëjnë fëmijë a jo dhe ndërpriten shumë elemente të asistencës sanitare. E mbajnë rrogën minimale në një nivel skajshmërisht të ulët dhe përpiqen ta imponojnë një lloj qëndrimi ndaj maternitetit, por rezultatet nuk janë gjithmonë pozitive. Të gjitha janë të tërbuar dhe për këtë arsye ka shumë protesta”.

Sa u përket protestave, çka mendoni për lëvizjet e lindura së voni, pas skandalit të Weinstein, Time’s Up in primis?

“Ajo çka doli në sipërfaqe është njëra prej historive më të vjetra të njerëzimit: persona me pushtet të madh që mendojnë se mund të bëjnë çka të duan, mbi të gjitha kur kanë para vetes gra pa përvojë që duan të bëjnë karrierë dhe janë më të cenueshme. Unë nuk ndihem prej kohësh e sulmuar, por janë këto gra që gjenden në ato kushte ato që konsiderohen pre e atyre grabitqarëve”.

Denoncimi, deklarimi, përdorimi i gjuhës: a mund të jenë këto mënyrat për ta mbrojtur lirinë vetanake?

“Autoriteti më i lartë rreth këtij argumenti është George Orwell: na ka thënë shumë mbi atë se sa gjuha mund të ndikojë mbi lirinë tonë dhe se si pushteti i përdor fjalët për t’i deformuar dhe fshehur gjërat, të vërtetat. Pushteti mund të modifikojë, të bëjë editing të gjuhës për ta bërë të arsyeshme edhe të pamundshmen, ta bëjë të duket e tillë. Për këtë regjimet totalitare mundohen ta pengojnë përhapjen e të vërtetave. E vërteta është një rrezik për regjimet dhe vetë Orwelli na e përkujton. Për të luftuar kundër totalitarizmave lypset të kesh një shprehje të qartë, të mbrosh lirinë e shtypit, të shprehjes. Është e domosdoshme të pengohet çdo lloj pasaktësie në përhapjen e fakteve dhe të bëhet ashtu që të mos lihen apo fshihen pas shprehjesh të paqarta. Gazetarët duhet të tregojnë të vërtetën pa u rrezikuar të vriten për këtë, por le t’iu besojmë vetëm gazetarëve të mirë, shtypit tradicional, të cilin mund ta hedhësh në gjyq nëse tregon gënjeshtra tepër evidente. E mbështes aq sa mundem gazetarinë e përgjegjshme dhe atë që mund të mund të marrë përgjegjësitë që i takojnë”.

Deshët a nuk deshët, me idetë dhe pozicionet tuaja, a nuk dukeni një aktiviste?

“Jam, de. Jam aktiviste rastësore: nuk e kisha ndarë mendjen të ndiqja tema dhe argumente të caktuara. Duke shkruar vepra fiksioni përshkruaj një realitet të caktuar. Ndërsa si qytetare, si anëtare e shoqërisë, i jetoj pasojat e gjërave të caktuara që ndodhin dhe i përqafoj disa kauza. Shkruaj duke ballafaquar argumente më të gjera dhe realiteti që përshkruan bazohet gjithmonë mbi pabarazinë”.

Shkrimi, pra, çka paraqet për ju?

“Shkrimi është për mua një sërë shenjash të zaza mbi faqe, apo mbi murin e një kabineti, të lidhura në atë pika nga një numër i pafundmë personash. Është një mjet për ta regjistruar zërin njerëzor, edhe pse nuk është i vetmi, diçka që po del mode, ose jo, varet nga pikëpamjet. Në të shumtën e herave është një formë tregimi dhe tregimi është njëra prej sajesave të para njerëzore, mbase më e rëndësishmja. Një herë e një kohë ishte konsideruar një sekret plot frikë, jo vetëm i skribëve dhe shtriganëve, bile edhe sot e kësaj dite ka diçka alarmuese. Shkrimi është imituar dhe përdorur për t’i shkatërruar njerëzit, është përdorur për t’i shpëtuar të dënuarit me vdekje, në shek. XVII është mësuar në shkallë të gjerë shkrimi me dorë, sepse kapitalizmi kërkonte një numër të madh punëtorësh të zotë të lexojnë dhe shkruajnë”.

E ai letrar?

“Beh, është një veprim, s’ka dyshim, por mund të konsiderohet edhe krim. Shumë kush është burgosur apo mbytur posaçërisht për shkak të shkrimeve të tij dhe në mesin e akuzave ndaj shkrimeve letrare është edhe ajo e shijes së keqe dhe të shkruarit që nuk i mbijeton kohës. Të kemi kujdes, pra, nga shkrimi: ndoshta duhet të jemi më të rezervuar dhe të mos i besojmë kurrë asgjë letrës, por në rastin tim është tashmë tepër vonë”.

Intervistoi Giuseppe Fantasia

/HuffingtonPost.it

Përktheu: GazetaExpress