Jam prej një race luftëtarësh, zbres prej një brezi kapedanësh…/Fan Noli

Nasho Jorgaqi

Fisi i Nolëve ishte nga fiset më të vjetra e më të përmendura të Qytezës. Burrat e tyre njiheshin si njerëz të zgjuar, trima e të matur, të cilësuar kapedanë. Më i shquari mbahej Gjergj Noli. Ai, ndonëse kishte pasur jetë të shkurtër, kish lënë kujtimin e një kapedani trim, sepse u kishte prirë kushedi sa herë qytezallinjve në luftë. Ishte koha kur Qyteza mbahej me trimërinë e burrave të saj. Mjeshtëria e luftës u jepte nder e lavdi, por u sillte dhe të ardhura për të jetuar. Nol Kapedani me trimërinë e tij kish fituar jo vetëm emër, por dhe pasuri. Kështu i kish kaluar jeta nëpër beteja derisa ishte vrarë nga një predhë shrapneli në luftën e Krimesë, gjatë rrethimit të Sevastopolit (1855). Ai kish rënë duke sulmuar kështjellën Malakov dhe kockat i kishin humbur në dhe të huaj.

Në Qytezë, Gjergj Noli kishte lënë gruan vejushë, me katër jetimë të mitur: një djalë, Stilianin, e tri vajza. Po nga lufta, ai ishte pasuruar. Tokat e tij qenë nga arat më të mira të fshatit. Gjithë halli ishte se kush do t’i punonte këto toka. Më i vogli i fëmijëve qe tre vjeç e më i madhi shtatë. E shoqja, Sumba, ishte akoma e re dhe e papërvojë për t’u marrë me punët e burrave. Për më tepër, sipas një zakoni të vjetër, ajo nuk duhej të martohej. Po a do të ishte në gjendje vejusha e re të përballonte jetën plot telashe që e priste? Nuk kaloi shumë kohë dhe Sumba u gjend e martuar rishtas me Gjergj Mitrushin, vejan, dhe ky nga Qyteza.

Për këtë martesë jo të zakonshme askush në fshat nuk mund të jepte një shpjegim të qartë e të plotë. Disa thoshin se Sumba e bëri këtë martesë që shtëpia të kish burrë e fëmijët të rriteshin me baba. Të tjerë tregonin se Gjergj Mitrushi, sipas zakonit të fshatit, e kish rrëmbyer. Megjithatë, martesa e tyre nuk qe aq e thjeshtë: kish shumë mundësi që të dy vejanët të kishin rënë në dashuri dhe pastaj të qenë rrëmbyer. Rrëmbimi ishte mënyra për të mbuluar dashurinë para opinionit dhe për të mos pasur pengesa nga kisha, e cila nuk i shihte me sy të mirë martesat e dyta. Në të vërtetë, ka të ngjarë të ketë ndodhur kështu, pasi Sumba me Gjergjin u deshën fort dhe kaluan një jetë të harmonishme. Ai e mori vejushën në shtëpinë e tij, ku tok me të birin e vetëm, Tasin, rriti e u përkujdes dhe për katër fëmijët jetimë të Gjergj Nolit.

Gjergj Mitrushi nuk kishte vetëm emrin e përbashkët me burrin e parë të Sumbës, por dhe pozitën e njëjtë shoqërore. Të dy, u takonin parisë së fshatit, po, ndërsa Gjergj Noli ishte kapedan dhe kish për zanat luftën, Gjergj Mitrushi njihej si nikoqir i madh dhe zot i punës. Ai e ngriti dhe e përmirësoi mjaft gjendjen ekonomike të familjes, duke punuar e selitur si tokat e veta, ashtu dhe tokat e lëna djerrë të kapedanit të ndjerë. Fëmijët jetimë nuk do ta ndjenin mungesën e të atit, pasi njerku do t’u gjendej si një baba i vërtetë. Ata u rritën pa halle e mungesa dhe, kur erdhi koha, ai i martoi njëri pas tjetrit. Në fillim tri vajzat, sipas zakonit dhe pastaj djalin, Stilianin. Këtë fat nuk do ta kish i biri Tasi. Duke qenë shëndetlig dhe sakat, ai s’ish as për punë e as për martesë. Gjithë kohën pothuaj e kalonte në shtëpi. Pasioni i Tasit ishin librat dhe biblioteka e tij ishte ndoshta e vetmja në fshat. I ati, xha Mitrushi, e kishte brengë të madhe fatkeqësinë e tij, po mungesën e shëndetit i biri e plotësonte me zgjuarsinë, urtësinë dhe përkushtimin pas diturisë dhe librave. Tasin e dëgjonin dhe e donin pamasë të gjithë fëmijët e Sumbës. Madje dhe atëherë kur shtëpia u mbush plot nipër e mbesa, dhe jeta solli telashe edhe në këtë familje, ai prapë mbeti njeriu që ngjallte dashuri dhe paqe.

Shpresa e shtëpisë dhe i përkëdheluri i të gjithëve ishte Stiliani. Xha Mitrushi e donte këtë djalë sinqerisht, por, nga ana tjetër, ai e njihte mirë sedrën e Nolëve dhe përpiqej të tregohej i kujdesshëm ndaj tij. Stiliani ishte i mençur dhe i shkathët, veç natyrë krenare. Njerku zemërbardhë nuk ia prishte qejfin dhe, kur erdhi mosha e martesës, i zgjodhi një nga vajzat më të mira të Qytezës. Ajo ishte Maria, nga mëhalla e sipërme e fshatit, një vajzë e bukur, shtathedhur dhe fjalëmbël, po, mbi të gjitha e fuqishme dhe punëtore, bijë e familjes së Gollaçëve, e një familjeje të shëndoshë fshatare, tipike për mjedisin shqiptar të atyre anëve.

Kështu, brenda familjes së Gjergj Mitrushit u krijua një familje e re, familja e Stilian Nolit, që, ndonëse nuk kishin lidhje gjaku, s’do t’i ndienin dallimet dhe për shumë kohë do të shkonin mirë me njëra-tjetrën. Nusja solli gëzim e mbarësi në këtë shtëpi, jo vetëm duke u vënë gjoksin punëve të bujqësisë, po dhe me fëmijët që lindi. Ajo lindi trembëdhjetë fëmijë radhazi, shtatë nga të cilët i vdiqën akoma foshnje. Në Trakinë e prapambetur e të izoluar, të përmbytur herë pas here nga vërshimi i lumenjve dhe të rrezikuar nga epidemitë, vdekja e të miturve ishte një gjë fare e rëndomtë. Maria, ashtu si tërë gratë e Qytezës, një pjesë të fëmijëve i lindi në arë, në punë e sipër. E mblidhte foshnjën e sapolindur në përparëse dhe me të kthehej në shtëpi. Në këto raste ajo arsyetonte: “Përderisa këtë gjë e bën macja, si mos ta bëjë njeriu!”

Familjes së Nolit, megjithëse u vdiqën shtatë fëmijë, gjashtë u rrojtën: dy djem e katër vajza, dhe për këtë s’kish si të mos ishin të kënaqur. Madje, sipas llogarive zakonore të kohës, dilnin të fituar, sepse në Qytezë kishte pak vajza dhe shumë djem!

Theofani lindi natën e Krishtlindjeve, kur jashtë binin kambanat e kishës dhe qëmtonte dëborë. Maria e kujtonte mirë këtë ngjarje, sepse një natë përpara, kish parë një ëndërr të tmerrshme, sikur kishte lindur jo një fëmijë, por pesë menjëherë. Kjo ëndërr dhe lindja e tij ditën e lindjes së Krishtit e kishin bërë nënën e re të mendojë se i biri do të kish një fat të veçantë në jetë. Ajo e llogariste lindjen e djalit të dytë sipas kalendarit të vjetër, kurse me kalendarin e ri Theofani lindi më 6 janar 1882. Para tij kishte lindur Dhimitri dhe më pas katër motrat: Parashqevia, Shirma, Athinaja dhe Sulltana.

Vitet e para nuk qenë të mbara për djalin e vogël të Nolëve. Jeta e tij i ngjante një filli të hollë, që mund të këputej në çdo kohë. Një fëmijë tepër i brishtë, i dobët, shëndetlig. Gati tërë kohën e foshnjërisë dhe të miturisë e kaloi i sëmurë. S’kish sëmundje që të binte në atë cep të Trakisë dhe të mos e zinte Theofanin, apo Fanin, siç do ta thërrisnin që për së vogli. Shëndetin e tij nuk e linin të merrte për mbarë tifoja, malaria, lija dhe ethet e vazhdueshme. Atë do ta mbanin mend një djalë përherë delikat, të zbehtë, me shenja lije në fytyrë, të cilat do t’i mbeteshin për tërë jetën. Dobësinë ia theksonin më shumë flokët e zezë dhe vetullat e trasha, me të cilat e ëma mburrej. Po asokohe më shumë sesa mburrej, ajo merakosej për të birin. Sepse aq tepër e mundonin sëmundjet Fanin e vogël, sa njëherë, kur u sëmur rëndë, pandehën se u vdiq dhe zunë ta qajnë, bile thirrën dhe priftin para se ta varrosnin. Po për çudinë e të gjithëve, Fani papritur lëvizi sytë dhe Maria, në mes gëzimit e tmerrit, thirri: “Mosni, djali qenka gjallë!” Kështu, rastësisht, Fani i vogël nuk u varros i gjallë e vazhdoi të jetonte.

Njeriu që Fani donte më shumë nga të gjithë, ishte nëna. E dhembshur dhe e dashur, nikoqire dhe mikpritëse, punëtore dhe e papërtuar, kështu do ta kujtonte ai më vonë. Prej saj, ai do të trashëgonte shpirtin e ndjeshëm dhe punëdashjen. Një grua që nuk dinte veç të punonte dhe të shërbente me një përkushtim prekës. Ajo ishte e para që ngrihej në mëngjes dhe e fundit që binte për të fjetur në darkë. Tërë koha i kalonte duke punuar nëpër ara e vreshta, duke u marrë me hallet e shtëpisë. Jo më kot fëmijët e saj, kur u rritën, do ta quanin martiren e familjes.

Po e ëma, për shkak të punëve të shumta brenda e jashtë shtëpisë, nuk kish kohë t’i përkushtohej Fanit. Ishte gjyshja Sumba ajo që iu gjend pranë të nipit në vitet e vështira të miturisë dhe u mor me rritjen dhe edukimin e tij. Ajo i dha edukimin e parë shqiptar. Kjo plakë tipike fshatare mishëronte traditën më të shëndoshë në këtë familje. Që nga pamja dhe veshja karakteristike e grave të Shqipërisë së Jugut, me zakonet dhe mentalitetet e origjinës e veçanërisht me gjuhën e bukur shqipe që fliste, gjyshe Sumba e gatoi të nipin që në fillim shqiptarisht. Me këtë gjuhë, që ajo s’dihet pse e quante “gjuha e zogjve”, do t’i këndonte dhe kuvendonte, do t’i tregonte përralla që rrëfenin për burra trima e për të bukura të dheut, për një qeros të zgjuar e për njerëz të liq. Prej saj do të dëgjonte ca fjalë që e bënin për të qeshur: “Cilivili zogëza / Zogëza katuna / Më mba pishën / Pa ta qep këmishën”. Kurse më vonë i këndonte një këngë tjetër, që ai e kuptonte më mirë e që thoshte: “Fluturakeza me krah / Fluturova brenda rashë / Atje gjeta një plakë / Në pëqi të saj rashë / Më zu gjumi dhe Çeta / Kur u zgjova, nuk e gjeta / Pa u tremba dhe u zgjova / Si purteka, si shigjeta”.

Fanin e vogël e tërhiqnin dhe e dëfrenin gjithë ç’thoshin këngët e përrallat e gjyshes, por e joshnin çuditërisht dhe fjalët me të cilat ajo i shprehte, tingulli i tyre i ëmbël. Ai kishte një natyrë të ndjeshme, prekej shpejt, por ishte dhe tepër kureshtar e tërhiqej pas çdo gjëje. Deri në moshën tetë vjeç, sa shkoi në shkollë, ai bëri një jetë gati të mbyllur, brenda shtëpisë. Ajo i dukej e gjerë, me oda e dritare që shikonin nga rruga. Po akoma më i madh i dukej oborri, me pusin në mes, rrethuar nga një gardh i lartë, ku ai lozte herë me të vëllain e herë me të motrat. Qejfi i tij ishte të fshihej në hambarin e bereqetit ose të shkonte në dhomën e jashtme, ku zienin rakinë e përgatisnin verën. Po më shumë i pëlqente të vërtitej nëpër stallë dhe të shikonte lopët dhe qetë, buallicat e zeza e sidomos kalin e shtëpisë, Balashin. Fani i donte kafshët dhe një pjesë të kohës e kalonte në shoqëri me Muron, maçokun e bukur, dhe Laron, qenin besnik. Atij i pëlqenin dhe lulet, veçanërisht trëndafilat dhe zymbylat, pemët dhe kopshti i mbjellë me gjithfarë zarzavatesh, pjergulla që mbulonte oborrin nga porta deri te çardaku. Djali tërhiqej dhe harrohej pas ngjyrave të luleve, pas zërave të zogjve e tingujve të kambanave që vinin nga larg. Ai u vinte vësh erës së fushës që frynte nëpër dritare, shushurimës së përroit që kalonte mes fshatit, zërave të panjohur nga përtej gardhit. Po brenda botës që rrethonte gardhi, vendi më i çuditshëm për Fanin e vogël ishte dhoma e xha Tasit, mbushur me libra, gazeta e revista, ku ai hynte me ndrojtje dhe gëzim, por pa kuptuar se ç’ishin ato në të vërtetë. Më pas, kur do t’i merrte vesh, do të krenohej dhe do ta quante veten më me fat se askush tjetër në fshat.

Është e vërtetë se Fani në vegjëli, për shkak të shëndetit të dobët dhe sëmundjeve të njëpasnjëshme, e kalonte kohën brenda oborrit të shtëpisë, por qëllonte që gjyshja Sumba dhe e ëma ta merrnin me vete në kishë, në vreshta apo në mulli. Djali kureshtar e i shkathët mezi i priste këto raste. Donte të shikonte dhe të mësonte çdo gjë. Nga ajo kohë e largët, ai nuk do të harronte atë ditë kur gjyshja dhe nëna e morën me vete për në mulli dhe e lanë jashtë, lidhur pas shalës së Balashit. Aty pranë rridhte përroi. Fani e vështronte tërë sy e vesh dhe në një çast u përpoq t’i afrohej bregut, duke i çliruar frerët. Habia dhe fantazia e tij u ndez aq shumë pas ujit që derdhej në mulli, sa i rrëshqiti këmba dhe zuri të rrokullisej tatëpjetë. Po për fat, një cep i fustanit i ngeli pas një ferre dhe e shpëtoi. Filloi të qajë e të thërrasë. Gratë e dëgjuan dhe rendën për tek ai, kur e panë me kokën poshtë, zhytur në baltë. Mezi arriti ta shpëtonte e gjyshja duke e tërhequr me litar. Kjo kureshtje miturishte i kushtoi Fanit, sepse atë natë e kapën përsëri ethet e zakonshme dhe gjyshja me nënën e gdhinë te koka e tij.

Me sa dukej, Fani shëndetlig dhe i mitur duhej të qëndronte akoma pranë gjyshes dhe gjyshja e dhembshur përpiqej t’ia bënte qejfin duke e mbajtur afër vetes. Ajo i përgatiste ca ëmbëlsira të veçanta dhe i këshillonte të hante vetëm ato, sepse ëmbëlsirat e çarshisë së fshatit të prishnin dhëmbët. “Ja”, i thoshte ajo dhe i tregonte dhëmbët e saj. Edhe pse i kishte kaluar të shtatëdhjetat, nuk i kish rënë asnjë dhëmb.

Dhe djali bënte siç i thoshte gjyshja jo vetëm në të ngrënë, po e ndiqte shembullin e saj dhe në gjëra të tjera më të rëndësishme. Kishte qejf të madh të fliste shqip, ashtu siç fliste ajo, me ca fjalë e shprehje të bukura. E imitonte në të kënduar e në të vallëzuar. Pastaj i pëlqente të lutej para ikonës së Shën Gjergjit, siç lutej ajo. Gjyshja i mësoi lutje të ndryshme, i futi në shpirt dashurinë për zotin Krisht. Djali zuri të mbante dhe kreshmë, aq sa ajo u shqetësua, sepse nuk desh ta mundonte të nipin shëndetdobët, por ai i thoshte serbes: “Në qoftë se mban kreshmë ti, do të mbaj dhe unë”.

Gjyshe Sumbës, megjithëse nuk i pëlqente që Fani i brishtë ta bënte këtë sakrificë, prapë i vinte mirë nga përgjigjja që jepte. Tregonte se kishte kokë Nolësh. Nuk tërhiqej kollaj dhe, kur e lypte puna, e mbante fjalën. Do të fillonte dalëngadalë t’i ngjante të atit jo vetëm nga pamja, syzi me vetulla të trasha e nofulla disi të theksuara, pak i zeshkët, po dhe nga natyra ëndërrimtare dhe prirja për të fantazuar. Këtyre të fundit, gjyshja do t’i shtonte që herët ndjenjën e përdëllimit, dashurinë për Krishtin, përkushtimin ndaj Zotit. Por ç’është më e rëndësishmja, ajo nisi ta mëkonte që për së vogli, pa shkuar akoma në shkollë, me një mendësi thjesht shqiptare, me krenarinë se nga vinte e kush ishte, me endjen për gjuhën, për t’u gëzuar e për t’u zemëruar shqip. Kështu, pa shkuar akoma në shkollë, e gjyshja i kish dhënë Fanit elementet themelore të edukatës dhe, po t’i besojmë J.H. Pestalocit, pedagogut të shquar zviceran, siç arsyeton Noli më vonë, bëhet e qartë se pas këtij edukimi ishte tepër vonë për të zënë vend tek ai çdo edukatë tjetër. Gjyshe Sumbës i takoi të jetë edukatorja e tij e parë.

PËR NË SHKOLLË, MBYLLUR NË THES

Nga jam unë? Jam nga Jeminia ime…

Antoine de Saint-Exupery

Edukimi shtëpiak i Fanit zgjati më shumë se i vërsnikëve të tij të fshatit. Zakonisht, ata shkonin në shkollë që në moshën 5-vjeçare. Qyteza deri vonë s’kishte pasur shkollë dhe disa prindër i çonin fëmijët në fshatrat fqinje. Djali i vogël i Nolëve s’kish shëndet për të përballuar këtë sakrificë. Mirëpo koha kalonte dhe tamam kur Fani mbushi tetë vjeç, më 1890, në Qytezë u hap shkolla në gjuhën greke. Tani shkollën e kishin në prag të derës. Vërtetë, ajo nuk ishte në gjuhën e tyre, por për qytezallinjtë ortodoksë, përderisa fjalën e zotit në kishë e dëgjonin greqisht, s’kish arsye që fëmijët e tyre të mos mësonin në këtë gjuhë.

Por në rastin e Fanit, problemi nuk paraqitej aq i thjeshtë. Ndaj u mblodh këshilli familjar që ta pleqëronte e të vendoste. Ishte e qartë se djali nuk mund të rrinte më në shtëpi, por as fuqi nuk kish për të punuar në fushë. Ai ishte i zgjuar e i shkathët dhe sado që tregohej nervoz, shëndeti i qe mëkëmbur. Ndaj tani duhej të fillonte shkollën, por kur ia thanë këtë gjë, Fani, në vend të gëzohej, kundërshtoi dhe u zemërua. Djali, në të vërtetë, kishte disa arsye. Shkolla ishte në gjuhën greke e me mësues grek dhe Fani nuk dinte asnjë fjalë greqisht. Pastaj, mësuesi i rrihte nxënësit me thupër dhe gjithë Qyteza oshtinte nga britmat e tyre. Fani e kish vendosur me vete që më mirë të rrinte në shtëpi me gjyshen sesa të shkonte në shkollë, ku jo vetëm s’do të kuptonte asgjë, po mund dhe të hante dru. Megjithatë, prindërit nuk hiqnin dorë nga vendimi që kishin marrë. Ngarkuan gjyshe Sumbën t’i mbushte mendjen të nipit, por ajo refuzoi, jo aq për të mos i prishur qejfin Fanit të përkëdhelur, sesa i vinte keq që ta linte djalin në duart e një mësuesi mizor. Mirëpo ditët kalonin dhe mësimet kishin filluar. Gjithë familja s’dinte ç’të bënte para këmbënguljes kokëforte të fëmijës. Ai nuk desh t’ia dinte me të mirë e me arsyetim. Atëherë, e ëma, Maria, kjo grua e fortë fshatare, mendoi se s’kish zgjidhje tjetër, veç të përdorte forcën. Dhe një mëngjes, pa e zgjatur, e mbërtheu të birin me të dy duart dhe, në mes të të qarave e shkelmave, e futi me zor në një thes. I lidhi grykën thesit, e hodhi në kurriz dhe e çoi drejt e në shkollë. “Ç’ka ngjarë?” – e pyeti mësuesi që kish dalë te dera e shkollës, kur dëgjoi disa të lebetitura të mbytura, dhe pa i habitur një grua që shkarkoi thesin dhe nxori prej andej një fëmijë të përlotur.

“Ky është im bir, – shpjegoi e ëma e tronditur dhe e lodhur, – ju lutem, mos e rrihni, se përndryshe nuk e sjell dot mbi kurriz çdo ditë në shkollë”.

Mësuesi e qetësoi dhe i dha fjalën se nuk do ta rrihte. Po djali nuk desh ta besonte, dhe vuri kusht se ai do të qëndronte në shkollë po të rrinte edhe nëna me të. Atëherë, edhe ajo u ul në një bankë me të birin. Ndërkaq, filloi mësimi në një gjuhë që nuk e kuptonin as i biri, as e ëma. Po ndërsa fëmija përpiqej të dëgjonte i hutuar e krejt i habitur, nënën e lodhur e zuri gjumi, me kokën varur në gjoks. Fani sapo e vuri re, i erdhi keq, e kapi përdore dhe e zgjoi. “Nënë, – i pëshpëriti, – më mirë ik në shtëpi. S’ka gjë. Do të rri dhe pa ty!”

Nëna e lehtësuar u ngrit dhe u kthye në shtëpi. Djali qëndroi në klasë dhe që atë ditë emri i tij, Theofan Mavromati, u shënua në regjistrin e klasës së parë të shkollës greke të Qytezës. Kjo ishte një shkollë gramatike, me gjashtë klasë, po që në Qytezë fillimisht nuk u hap e plotë, pasi fshati nuk i përballonte dot shpenzimet. Ajo punonte sipas programit të shkollave greke, duke u mësuar fëmijëve kryesisht gjuhë, aritmetikë, histori të Greqisë, gjeografi dhe thrisqeftikë, mësime të Biblës.

Vitin e parë Fani, ashtu si gjithë shokët e tij, ngaqë nuk dinte greqisht, nuk e pati të lehtë të mësonte. Prej mësuesit do të dëgjonte se gjuha greke ishte mbretëresha e gjithë gjuhëve, gjuha e vërtetë e diturisë. Një gjuhë si shqipja, sipas tij, që përdorej prej tyre, d.m.th. nga ortodoksët shqipfolës të Trakisë apo arnautrumët, siç i thërrisnin ata, ishte një gjuhë barbare, e nevojshme për t’u marrë vesh kryesisht për punët e shtëpisë dhe ato të bujqësisë. Shqipja nuk kishte shkronja dhe një gjuhë pa shkronja, s’ka si të jetë gjuhë e diturisë. Këtë avaz Fani do ta dëgjonte pastaj jo vetëm nga mësuesi, po dhe nga prifti e nga misionarët e helenizmit, që i vinin herë pas here në fshat. Madje prej tyre ishte përhapur anekdota përçmuese se arnaut-rumët nuk kanë shkronja. Shkronjat ata i kishin fshehur nëpër lakrat e arave dhe lakrat i kishin ngrënë buallicat bashkë me shkronjat! Shpërfillja që tregohej ndaj gjuhës amtare, sigurisht do ta prekte Fanin në sedër, veç kjo nuk do ta pengonte që të kuptonte qysh herët se gjuha greke ishte çelësi për të hyrë në botën e diturisë.

E tillë ishte atmosfera e shkollës greke të Qytezës, të cilën e përjetuan Fani me shokët e tij përgjatë katër vjetëve. Por këta fëmijë, që flisnin në mes njëri-tjetrit vetëm shqip dhe qenë tepër krenarë, për çudinë e mësuesve grekë, nuk desh t’ia dinin aq për predikimet e tyre helenike. Sigurisht, duke qenë të zgjuar nga natyra dhe të etur për dituri, shumë prej tyre do të tregoheshin të mbarë në mësime. Shembullin më të mirë do ta jepte djali i vogël i Nolëve, i cili u dallua menjëherë nga të tjerët dhe do të dilte i pari i klasës çdo vit. Ai do të tërhiqte vëmendjen si një fëmijë i zgjuar, vullnetshëm, i rregullt, i etur për të mësuar çdo gjë. Por, mbi të gjitha, Fani u dha pas gjuhës, të cilën e rrokte shpejt dhe e mësonte me themel. Dhe kjo nuk ishte gjë e lehtë, po të mbajmë parasysh se greqishtja e folur ishte greqishtja popullore, dhimotiqia, që dallonte nga greqishtja e shkruar e librave, katharevusa, një gjuhë e zgjedhur e elitës, që populli nuk e kuptonte. Fani e kaloi me sukses të plotë sprovën e vështirë të përvetësimit të tyre, duke dhënë të kuptohej që herët se gjuha ishte pasioni i tij. Këtë do ta dëshmonte qartë më pas, kur, falë kësaj prirjeje dhe vullnetit të fortë, do të mësonte njëra pas tjetrës disa gjuhë të huaja. Në këtë gjë do ta nxiste dhe ndihmonte edhe mjedisi shumëgjuhësh i Trakisë dhe fakti që i ati fliste disa gjuhë.

Zell të madh Fani tregonte dhe për historinë. Historia që u jepte mësuesi në klasë ishte ajo e Greqisë. Një histori e lashtë dhe e pasur, tronditëse dhe tërheqëse. As që mund të bëhej fjalë, sigurisht, për historinë e atdheut të prejardhjes. Por ka të ngjarë që heronjtë e Revolucionit Grek të 1821-shit, për të cilët flisnin librat, si Mihaulisi, Kollokotroni, Bubulina, Xhavella, Boçari etj., ai t’i ndiente të afërt dhe të krenohej. Në Qytezën shqiptare s’kish si të mos bisedohej për gjakun e tyre të përbashkët. Shumë vjet më vonë, në shkollën ku mësoi Fani, do të luhej dhe një dramë për bëmat heroike të këtyre heronjve.

Vit pas viti, Fani do të dëshmonte se ishte nxënës shembullor. Edhe kur e ngarkonin të kulloste bagëtinë, librat i merrte me vete, harrohej pas tyre, aq sa nuk shikonte që bagëtia hynte nëpër kopshtet dhe arat e huaja. I ati, Stiliani, gëzohej dhe mburrej me mbarëvajtjen e të birit. Askush nga Nolët nuk kish treguar kaq zell për dituri sa Fani. Ata e kishin pasur mendjen te fushatat ushtarake. Vetë ai, me sa duket, nuk kish kryer shkollë të rregullt. Këtë ëndërr të paplotësuar po e realizonte djali i vogël, sepse i madhi, Dhimitri, ishte dhënë i tëri pas punëve të bujqësisë. Kurse, për vajzat, nuk kish ndonjë ambicie, sado që nuk do t’i linte pa i dërguar në shkollën e fshatit.

Stiliani e ndiqte nga afër ecurinë e mbarë të Fanit. Shkonte herë pas here në shkollë, ku ishte zgjedhur anëtar i këshillit të prindërve, dhe e ftonte mësuesin në shtëpi. Gëzimi i tij ishin shfaqjet artistike që organizoheshin në mbarim të vitit shkollor apo me raste festash. I biri qëndronte në krye të këtyre veprimtarive. Programi përmbante valle, këngë e recitime në gjuhën greke. Vinte e i dëgjonte pothuaj gjithë fshati, po shumica nuk kuptonin asgjë, pasi nuk dinin greqisht. Gjendja bëhej aq shqetësuese, sa Kapedan Gjerda, shoku dhe bashkëluftëtari më i ngushtë i Nol Kapedanit, një shqiptar i flaktë ngrihej më këmbë i revoltuar dhe protestonte duke thirrur: “Shqip, ore, shqip!” Të tjerët e miratonin dhe bashkonin pakënaqësinë e tyre me të, por më kot. Asgjë nuk ndryshonte dhe Fani me kohë do të kuptonte se sa të drejtë kishin bashkëfshatarët e tij.

Zelli i madh në mësime dhe dëshira për të fituar kohën e humbur, ngaqë kish nisur shkollën me vonesë, bëri që Fani t’i kryejë në katër vjet të gjashtë klasat e shkollës së Qytezës. Kështu, në verën e vitit 1894 ai mori dëftesën me lavdërime, por i mbetej dhe një klasë që ta mbaronte krejt shkollën plotore. Atëherë i ati, që kish varur shumë shpresa te ky djalë, e dërgoi në Keshan, një qytet nja 30 km në juglindje të Qytezës, ngritur në një vend piktoresk në brigjet e lumit Tunxha. Keshani, jo vetëm i dha mundësi Fanit të vijonte mësimet, por dhe të njihte botën. Ishte hera e parë që ndahej nga vendlindja dhe qyteti ku shkoi, i njohur si vatër e vjetër kulturore dhe qendër ekonomike në ato anë, s’kish si të mos i zgjeronte horizontin këtij djali të vogël të sapodalë nga fshati. Ai gjeti aty një bashkësi të përzierë tipike trakase, një mjedis heteroetnik, ku veç turqve, jetonin dhe grekë, bullgarë, çifutë, pomakë etj. Prej kësaj kohe, atij nuk do t’i ndahej për tërë jetën bashkëjetesa kozmopolite. Keshani mbeti kontakti dhe përvoja e parë. Po në këtë qytet, që rrihej aq shumë nga shqiptarët e fshatrave përqark, ai vërejti dhe kuptoi se ç’emër të mirë gëzonin ata para të tjerëve, si burra trima, të ndershëm e të besës.

A nuk kish qenë Gjerd Kapedani, që njëherë në pazarin e Keshanit kish shpëtuar një grua bullgare nga dënimi mizor që donte t’i jepte një polic turk? Për shkak të dy fëmijëve të uritur, ajo kish vjedhur një bukë te një furrë dhe polici e kish zënë, por dënimi kishte qenë i tmerrshëm. Sipas ligjit, asaj duhet t’i priteshin të dy duart publikisht, por polici, për ta shmangur këtë veprim, shpalli përmes tellallit një dënim tjetër: “Ai që e ka qejf këtë grua, mund ta marrë falas!” Në kohën kur një vagabond doli nga turma dhe deshi ta marrë, ndërsa gruas së gjorë i ra të fikët, Kapedan Gjerda nxori revolver in nga brezi dhe kërkoi ta lironin gruan. Para burrërisë e vendosmërisë së kapedanit shqiptar, polici u tërhoq dhe, deshi s’deshi, u detyrua ta lirojë gruan. Gjerd Kapedani ndërkaq hodhi te këmbët e policit ca grosh, aq sa kushtonte buka. Gruaja, nga turpi, nuk desh të kthehej në fshatin e saj. Atëherë, Kapedan Gjerda e mori me vete në Qytezë dhe ia çoi gjyshe Sumbës. Plaka zemërbardhë e mbajti dhe gruaja shërbeu në shtëpinë e Nolëve derisa gjeti burrë e u martua.

Në Keshan Fani kaloi vitin shkollor 1894-1895, ku mori dëftesën e semimaturës me përfundime të shkëlqyera. Tani dukej qartë se ky djalë i zgjuar, i mbarë dhe mësimdashës, nuk duhej penguar që të ngjiste më tej shkallët e diturisë. Ai ishte bërë kanakari i Nolëve dhe jo më kot e quanin dhe të përkëdhelurin e perëndisë.

Por kjo kohë gëzimesh për sukseset shkollore të Fanit erdhi në një situatë të keqe për familjen e tij. Tamam kur mësonte në vitin e fundit në shkollën e Qytezës, kish plasur një grindje e madhe në mes të atit, Stilianit dhe xha Mitrushit, e cila solli si pasojë ndarjen e familjes. Stiliani mori gruan dhe fëmijët dhe u kthye në shtëpinë e vjetër. Fani e përjetoi thellë këtë ngjarje të dhimbshme: ai s’e kishte të lehtë të shkëputej nga xha Mitrushi dhe Tasi, nga shtëpia e tyre, me të cilët e lidhnin kujtime aq të bukura.

Po ç’kish ndodhur në të vërtetë? Familja e tyre e madhe, sado e përzierë, për vite me radhë kalonte në harmoni të plotë. Xha Mitrushi, me punën e tij të përkushtuar, kish krijuar një ekonomi të fortë dhe emri i tij tanimë i takonte parisë se fshatit. Ai kish martuar fëmijët e gjetur të Sumbës dhe tregohej një gjysh i dhembshur për nipat e mbesat. Në mënyrë të veçantë përpiqej të mbante marrëdhënie të mira me Stilianin, i cili kishte natyrë krenare, të ndjeshme dhe me sedër. Ai nuk harronte se ishte i biri i Nol Kapedanit.

Dhe nuk kishte gabuar. Një ditë të bukur, thjeshtri, pa pritur e pa kujtuar, ngriti padi ndaj njerkut. Kërkonte të merrte gjithë tokat e trashëguara nga i ati, pavarësisht se ato toka të lëna djerrë, duart e xha Mitrushit i kishin kthyer në ara pjellore. Një këshill dashamirësish propozoi që dy të tretat e tokave t’i merrte Stiliani e pjesa tjetër t’i mbetej xha Mitrushit. Mirëpo thjeshtri, i vendosur e i pakënaqur, nuk pranoi dhe, për çudinë e të gjithëve, e hodhi në gjyq njerkun. Një gjyq që zgjati plot shtatë vjet dhe solli aq dhembje e telashe e, ç’është më e rëndësishme, e rrënoi keq ekonomikisht familjen e Nolëve.

Zemra e Fanit u pikëllua thellë. Pse duhet ta kërkonte i ati këtë ndarje, kur çdo gjë shkonte për bukuri në familjen e tyre?

Në të vërtetë, problemi nuk ishte kaq i thjeshtë sa dukej. Në këtë mes më shumë se sa pasuria, qëndronin arsye të tjera, që lidheshin më synimet dhe ambiciet e Stilianit në jetë. Djali i Nol Kapedanit nuk donte të ishte një njeri i rëndomtë në fshat. Qysh fare i ri, shoku i të atit, Kapedan Gjerda, i kish futur në kokë idenë që të bëhej kapedan. Megjithëse fushatat ushtarake kishin pushuar, Kapedan Gjerda e mbante Stilianin me shpresa. Madje, që i ri, e kish nxitur të përgatitej seriozisht për t’u bërë kumandar si i ati. Në ato vite, Stiliani mësoi turqisht, në mënyrë që të merrej vesh me komandantët e ardhshëm turq. Mbushi shtëpinë me gjithfarë armësh dhe stërvitej me to, duke shkuar shpesh për gjah. Dalëngadalë arriti të zgjedhë dhe heroin, shëmbëlltyrën e jetës së tij ushtarake, Napoleon Bonapartin. Kështu, kur erdhi dita që e thirri nën armë Kapedan Gjerda, ai ishte gati. Por atëherë ndodhi ajo që s’e priste. Njerku u përpoq ta bindte se do të ishte më mirë të punonte arat se të shkonte të vdiste për Sulltanin. Po akoma me shumë, e ëma, me përgjërimet e saj, ia mbushi mendjen të birit, që të hiqte dorë nga ëndrra për karrierë.

Këtë ngjarje të rinisë Stiliani megjithatë nuk do ta harronte dhe nuk do t’ia falte të ëmës e sidomos njerkut. Njëherë që i ishte krijuar mundësia për të shkuar në luftë dhe për t’u bërë kapedan, ata ia kishin prishur. Me kalimin e viteve, ai gjithnjë e më shumë nuk pajtohej me pozitën e fshatarit të rëndomtë. Në qoftë se nuk arriti të bëhej kapedan, të bëhej të paktën kryeplak. I ati i kish lënë tërë atë pasuri dhe s’ishte e drejtë që njerku, duke përfituar nga kjo, të merrte vendin e kryeplakut të fshatit. Këtë vend e lakmonte dhe Kapedan Gjerda, por pozita e tij ekonomike nuk ia lejonte. Atëherë i futi në kokë ambicien për t’u bërë kryeplak të birit të mikut. Kështu, filloi përçarja, sepse Stiliani kërkoi nga njerku t’ia kthente gjithë pasurinë dhe, pa u këshilluar me asnjë, e hodhi në gjyq,

Fani, fare i ri, u gjend padashur në zjarrin e kësaj grindjeje të dhimbshme. Sado që nuk i kuptonte arsyet e vërteta, ai ndiente keqardhje për gjithë çfarë ndodhte. I vinte keq që familja e tyre u nda, që i ati u armiqësua me xha Mitrashin, e që xha Mitrushi, i cili i kish lulëzuar tërë ato ara e vreshta, i duhej t’i lëshonte për një kapriço të çuditshme të Stilianit. Fani u detyrua të largohej nga ajo shtëpi. Tani nuk do të jetonte më nën një çati me Tasin, vëllain dhe mësuesin e tij të dashur.

Në këtë situatë të vështirë e tepër delikate, Fani nuk dinte se çfarë qëndrimi të mbante. Sigurisht, shpirti i tij i ndjeshëm e paqësor, dashuria për shtëpinë e përbashkët e bënin që të mos i pëlqenin aspak ato që po ndodhnin. Por, me sa duket, ai ndihej i lidhur me shumë fije me të atin. Ishin fije që nuk kishin të bënin me atë sherr të mallkuar që kish plasur aq papritur. Kish arsye më të thella, që tregonin se djali e adhuronte babanë.

Vitet e shkollës, Fani i kish kaluar i tëri nën përkujdesjen dhe ndikimin e të atit. Stiliani, i cili tani ishte i bindur për zgjuarsinë, zellin dhe vullnetin e djalit të vogël përpiqej ta mëkonte dhe brumoste me pasionet, ëndrrat dhe ambiciet e veta. Ai donte ta bënte të birin shëmbëlltyrën e tij, madje të realizonte me të edhe atë që nuk kish mundur ta arrinte vetë. Dhimitri, sado i shkathët e punëtor që ishte, i qe kushtuar tanimë bujqësisë. Ai qëndronte jashtë ambicieve dhe ëndrrave të të atit.

Fani, si kanakar i të atit që në vitet e para të shkollës, e ndiente interesimin dhe besimin e tij, dëshirën dhe kujdesin e vazhdueshëm për ta mbajtur pranë. Në kohën e lirë dhe në ditët e festave, ai e merrte gjithnjë me vete. Shkonin te Sheshi i Madh ose në Kishë, nëpër dasma e zijafete, ndonjëherë dhe në kuvende burrash. Në këto raste, Fani shihte e dëgjonte gjëra që nuk i mësonte në shkollë. Në Qytezë bëhej një jetë e gjallë dhe tepër interesante, që zgjonte kureshtjen e fëmijës dhe zgjeronte horizontin e njohjes për çka ndodhte përqark. Ai e përjetonte atmosferën e fshatit në mënyrën e tij. Në kontaktet me njerëzit dhe mjediset ku e çonte i ati, nga ballafaqimi me ngjarjet e përditshme, nga rrëfimet që dëgjonte, nga përjetimi i gjallë i jetës zakonore, Fani, jo vetëm fitonte përvojën fillestare, por ushqehej me mendësinë e fshatarëve të Qytezës shqiptare. Ai zuri të kuptojë me kohë se për këta njerëz mbi të gjitha qëndronte nderi dhe burrëria, besa dhe trimëria, dashuria për punën dhe për tokën, përkushtimi ndaj zakoneve e dokeve amtare, dëshira e pashuar për të folur shqip. Dalëngadalë, në shpirtin dhe mendjen e tij filluan të zënë vend virtytet e konceptet themelore të jetës së qytezallinjve. Shëmbëlltyra për të gjitha këto ishte i ati, një baba i dashur dhe kërkues, burrë që e nderonte tërë fshati, njeri që ndryshonte nga të tjerët. Ai nuk merrej me punët e bujqësisë. Dëshira dhe pasione të tjera tërhiqnin mendjen dhe ndiznin zemrën e tij.

Pasioni i parë që ndjeu Fani se kish i ati, ishte muzika. Ai kishte një zë të bukur prej tenori dhe jo rastësisht mbante vendin e këngëtarit kryesor në kishën e Qytezës. Çdo të diel dhe të kremte fetare atë e dëgjonte gjithë fshati me emocion tek psalte. Edhe peshkopi, kur vinte nga Adrianopoja, e çmonte talentin e tij. Të birit i pëlqente ky vlerësim publik i të atit, po më shumë i pëlqente muzika, e ndiente thellë, e prekte pamasë. Stiliani e kuptoi që shpejt këtë prirje të Fanit dhe iu vu punës t’i mësojë muzikën. Muzika, e sidomos muzika bizantine, për të ishte gjë serioze dhe e bukur. Ai i mësoi sistematikisht notat dhe mënyrën e të kënduarit. Kjo e fundit ishte më e vështira, sepse kërkonte vullnet dhe durim. Troparet, siç quheshin tekstet kishtare, këndoheshin në greqishten e vjetër dhe një gjë e tillë s’ishte e kollajtë. Megjithatë, Fani, falë ndjeshmërisë muzikore, zërit e vullnetit, po dhe këmbënguljes e autoritetit të të atit, mori mësimet e para të muzikës bizantine dhe nisi rrugën për t’u bërë këngëtar.

Por muzika për Stilian Nolin dhe të birin nuk kufizohej vetëm brenda mureve të kishës. Ata shkonin nëpër dasma e zijafete dhe këndonin së bashku. Në këto raste, kënga kthehej në një gëzim e dëfrim të vërtetë, që e ngazëllente shpirtin e djalit.

Qyteza kish folklor të pasur dhe Fani që herët do të mësonte mjaft këngë, të cilat do t’i këndonte tok me të atin nëpër dasma. Atij i pëlqente sa ceremoniali i dasmës, që shoqërohej me rite të bukura, aq dhe atmosfera e gostive. Nën tingujt e gërnetës, llautës e qemaneve buçiste zëri i Stilianit dhe i Fanit, i cili shquhej për force e ëmbëlsi, po dhe për fjalët e bukura që thoshin. Ata këndonin me shpirt dhe në këto raste nuk dinin ç’qe lodhja. Ndodhte të këndonin në disa dasma radhazi, madje njëherë kënduan në gjashtë dasma! Fani nuk do t’i harronte për tërë jetën ditët e netët gazmore të dasmave të vendlindjes. Atëherë bëheshin dy lloj martesash, me dasma dhe pa dasma. Këto të fundit ndodhnin kur çifti gjente pengesa dhe djali rrëmbente vajzën. Fanit i pëlqenin më shumë këto martesa, pasi i ngjanin një lloj aventure, me momente dramatike e romantike. Edhe pse nuk respektoheshin ritet e dasmës, në këto martesa gëzimi i njerëzve ishte i madh e spontan dhe nuset e rrëmbyera dukeshin vërtetë të lumtura. Prandaj dhe ai në këto raste do të këndonte më me shpirt.

Fani jo vetëm do ta përjetonte jetën e pasur zakonore të Qytezës, por do të përfshihej në të dhe vetë që herët. Kështu, fakti që në fshat kish më shumë djem sesa vajza, kish bërë që vajzat të kishin fituar të drejtën të zgjidhnin burrin e tyre. Prej kësaj vinte zakoni që vajza, kur pëlqente një djalë, i dërgonte me anë të ndonjë shoqeje një shami të qëndisur.

Familja e Nolëve, ndryshe nga shumë familje të fshatit, kish më shumë vajza sesa djem, prandaj dhe djemtë e saj qenë të privilegjuar e të lakmuar nga vajzat e Qytezës. Edhe Fanit i erdhi shamia e qëndisur qysh kur ishte 9 vjeç. Ai e mori shaminë pa kuptuar asgjë dhe ia tregoi gjyshe Sumbës. Gjyshja qeshi dhe në të njëjtën kohë u habit, sepse nuk e kish menduar që të gjendej një vajzë në fshat, e cila të dashurohej pas nipit të saj të imët e shëndetlig. Po këtë gjë ajo s’kish si t’ia shpjegonte djalit të vogël dhe për ta qetësuar i kish thënë: “Ti nuk ishe caktuar të bëheshe djalë. Nëna jote, pas djalit të parë, Dhimitrit, donte vajzë. Mirëpo në çastin e fundit u pendua dhe lindi prapë djalë. Në të vërtetë, ti duhet të ishe vajzë!”

Fani s’i priste këto fjalë dhe u përpoq t’i mbushte mendjen të gjyshes se ishte djalë. “E ç’djalë je ti, – ia ktheu ajo, – kur nuk di të përdorësh koburen? Shtëpia është plot kobure e ti s’ke prekur asnjë me dorë!”

Pas këtyre fjalëve, djali u prek aq shumë, sa vrapoi në shtëpi, mori koburen e parë që gjeti, doli në hajat dhe ashtu i hutuar tërhoqi këmbëzën në drejtim të paditur. Kur papritur, bashkë me krismën u dëgjua një klithje e tmerrshme nga shtëpia përballë. Ç’kish ngjarë? Plumbi i armës kish plagosur lehtë plakën e fqinjit të Nolëve. Gjyshe Sumba, sado e shqetësuar nga ç’ndodhi, i tha të nipit: “Tani, po, je burrë. Po, paç perëndinë, mos ngit më kobure me dorë”.

Noli, duke e kujtuar këtë ngjarje në vitet e pleqërisë, do të thoshte: “Kjo ishte hera e parë dhe e fundit që shtiva me armë!”

I vetmi njeri që u gëzua nga gjesti i Fanit, ishte Stiliani. Kurse gjyshe Sumba hoqi telashet e vajzës së panjohur, e cila, kur e pa një të diel pasdite tek hidhte valle tek sheshi i kishës me shaminë e qëndisur, i qe afruar dhe i kish kërkuar serbes përgjigje për shenjën që i kish dërguar. Ajo ishte një vajzë nja 10 vjeçe, që e quanin Shasha. Gjyshja u përpoq t’i mbushte mendjen që të hiqte dorë nga Fani, mbasi ai ishte shëndetdobët dhe kish më shumë nevojë për dado sesa për nuse. Mirëpo Shasha e shkathët ia kish pritur: “S’ka gjë, i bëhem dhe kujdestare dhe e pres derisa të shërohet. Bile e shëroj me ilaçet e mia”. Atëherë plaka e nxehur ia kish prerë shkurt: “Djali e ka një dado dhe dado jam unë… Sa për ilaçe, unë di më shumë se ti”. Megjithatë, Shasha nuk kish hequr dorë dhe askush nuk mund të thotë se si do të kish përfunduar kjo histori, në qoftë se vajza e vogël nuk do të kish vdekur më vonë nga tifoja..

Pas një viti, Fanit iu përsërit pothuaj e njëjta histori, po në rrethana të tjera. Kësaj here qe muzika ajo që e kish ngatërruar. Tek këndonte në kishë në martesën e një çifti të rrëmbyer, atij ia vuri syrin një vajzë tjetër. Kjo vajzë quhej Parashqevi dhe nuk ishte 10 vjeçe, por 20! Edhe ajo vinte e dobët dhe e thatë, por tepër e gjallë dhe e vendosur gati agresive, prandaj dhe nuk e pati për gjë t’i kërkojë dorën për fejesë. Në Qytezë ekzistonte zakoni i fejesave të djemve të mitur. Një vajzë e rritur, me dëshirën e saj dhe me pëlqimin e prindërve, mund të fejohej me një djalë të mitur. Prindërit e djalit në këtë rast dilnin të fituar, pasi, sipas mentalitetit fshatar, u shtohej një krah pune. Kësaj here, i ati i vajzës kish miqësi me Stilian Nolin, madje ajo shkonte punonte në arat e tij dhe qe e vendosur në qëllimin e saj. I zuri me radhë gjyshen, nënë Marien dhe vetë Stilianin. Të gjithë ranë në një mendje dhe i dhanë bekimin. Fani shikonte i mërzitur gjithë ç’ndodhte dhe nuk dinte ç’të bënte. Pritej vetëm pëlqimi i të atit të vajzës. Kur ky erdhi dhe e pa djalin shëndetlig, u vrenjt, dhe kjo jo se dhëndri ishte fëmijë, por për një arsye tjetër më shqetësuese: “Oh, jo, – thirri ai, – s’është punë që bëhet. Më vjen keq, por ky djalë nuk e arrin moshën e martesës”.

Dhe fejesa nuk u bë. Kurse kohën e martesës nuk e arriti vajza. Mbas pak vitesh edhe Parashqevinë e rrëmbeu epidemia e tifos.

Ngjarje argëtuese, por dhe të dhimbshme si këto, do të bëheshin shkak për ta përkëdhelur sedrën e Fanit dhe krenarinë e të atit. Edhe pse i dobët krisht, djali pëlqehej dhe çmohej akoma pa u rritur mirë. Kjo ishte një arsye më tepër që Stiliani nuk e ndau të birin nga vetja gjatë gjithë viteve të shkollës, duke kënduar së bashku si në kishë dhe nëpër dasma e zijafete. Prej kësaj kohe Fani mori mësimet fillestare dhe hodhi themelet e formimit muzikor, të cilin e zhvilloi dhe e pasuroi më pas. I ati mbeti mësuesi i parë i kompozitorit dhe muzikologut të ardhshëm.

Por edukata që Stiliani i dha Fanit do t’i kalonte sigurisht caqet e muzikës. Ai nuk ishte thjesht një këngëtar i talentuar apo një psaltës i përgatitur, po dhe një burrë me synime në jetë dhe jo pa horizont në mes të bashkëfshatarëve. Përpiqej të merrte vesh nga historia dhe i pëlqenin punët e politikës. Heroi i tij i adhuruar ishte Napoleoni, ndaj lexonte çdo libër që i binte në dorë për të. Napoleoni e prekte dhe e trimëronte me bëmat e tij, por e kish bërë krejt për vete dhe me frymën demokratike. Prandaj Stiliani s’kish si të mos gëzohej e të mos e adhuronte heroin e vet, kur ai kish shpartalluar ushtritë e tiranëve, kish fshirë nga faqja e dheut mbretërira, kish shfronësuar sa e sa mbretër e princër! Burri i Qytezës fliste e tregonte për këto me krenari dhe entuziazëm. I pari që e dëgjonte gojëhapur ish Fani, dhe kjo e gëzonte. Prandaj, sapo i biri mësoi të lexojë, i dha libra që shkruanin për Napoleonin.

Ndryshe nga i vëllai i madh, që tregohej indiferent ndaj jetës së Napoleonit, Fani u mrekullua dhe u dha pas tij. Mësoi çdo gjë që kish të bënte me të, për betejat e fushatat, për fitoret e disfatat. Erdhi një ditë, që djali i vogël i Stilian Nolit ishte në gjendje t’i përgjigjej çdo pyetjeje që i drejtonte i ati. Ky i ngjante një provimi të vërtetë.

Ai e pyeste: “Çfarë ka pas thënë Napoleoni para piramidave?” Fani i përgjigjej: “Njëzet shekuj historie janë duke na vështruar prej këndej”. Ai pyeste: “Cila është fushata më e madhe e Napoleonit dhe pse e ndërmori?” Fani i përgjigjej: “Fushata e tij e fundit është ajo e Francës, kur ai luftoi me djem të porsa rekrutuar dhe jo me veteranë”. Pastaj vinte pyetja më e vështirë: “A është e vërtetë se Napoleoni nuk arriti asgjë me vlerë të përhershme?” Fani ia priste i vendosur: “Jo. Napoleoni e ndërroi historinë e Europës. Ai shkatërroi feudalizmin dhe vendosi demokracinë”.

Përderisa Fani arsyetonte kështu, kjo tregonte se Stilian Noli, pas muzikës, i kish futur të birit në mendje e në zemër adhurimin për heronjtë. Shembulli i Napoleonit dëshmonte se janë heronjtë ata që i prijnë njerëzimit në ballë, që përmbysin mbretërira e ndërrojnë historinë, që i rrëfenin botës se ç’është në gjendje të bëjë njeriu. Fani dëgjonte këto dhe binte në mendime. A mund të ketë kaq fuqi një njeri i vetëm? Cila është e fshehta që njeriu të dalë mbi të tjerët e t’u prijë? Mos ishte forca, besimi në vetvete, guximi? Ka të ngjarë që këto pyetje t’i shkonin nëpër mend Fanit, po përgjigjen e tyre s’do ta merrte në këtë moshë. Vitet e mëpasme, dituria dhe përvoja që do të fitonte me kohë, do të qartësonin këtë problem të ngatërruar. Kryesorja ishte që nga babai ai po mësonte se në jetë nuk ke ndonjë vlerë, në qoftë se mbetesh njeri i rëndomtë si gjithë të tjerët! A je i zoti të ngrihesh mbi ta e të vihesh në krye të tyre? Fanit, sa më shumë do të kalonte koha, aq më tepër do t’i pëlqenin fjalët e Çezarit që përsëriste shpesh i ati: “Më mirë të jesh i pari në fshat, se i dyti në Romë”.

Në Qytezë asokohe, në mungesë të fushatave ushtarake, zhvillohej një luftë e ashpër për pushtet. Burrat, që kishin ambicie të komandonin, luftonin se kush të dilte në krye të fshatit. Me sa duket, erdhi puna që kjo luftë u përqendrua në mes Gjergj Mitrushit, Kapedan Gjerdës dhe Stilian Nolit. Fani e përjetoi këtë atmosferë, sidomos përpjekjet e të atit për t’u bërë i pari i të parëve. Në qoftë se Gjerd Kapedani, që kish vetëm zulmën e një luftëtari trim, por i mungonte mbështetja ekonomike, u tërhoq nga rivaliteti për pushtet dhe u bashkua me djalin e mikut dhe komandantit të tij të paharruar, Gjergj Mitrushi, që ishte nga pasanikët e fshatit, burrë me emër të nderuar dhe me përvojë, mbetej pretendent për kryeplak dhe i vetmi rival i Stilian Nolit. Ishte një situatë kjo sa e çuditshme, aq dhe e ngatërruar, që u krijua në mes njerkut dhe thjeshtrit, të cilën ky i fundit e zgjidhi duke kërkuar të marrë gjithë tokat. Fanit natyrisht do t’i vinte jashtëzakonisht keq për këtë përçarje që ndodhi në familjen e tyre, për zënkat dhe fjalët e hidhura, po ndërkaq do të ballafaqohej me pasionin e egër të të atit për t’u bërë medoemos i pari i fshatit, pavarësisht nga pasojat e rënda që shkatërruan harmoninë e familjes dhe rrezikonin keqazi gjendjen ekonomike. Kjo ngjarje nuk mund të mos ndikonte edhe në pozitën e Fanit, i cili sapo kish kryer shkollën gramatike greke dhe ndodhej në një udhëkryq. A mund të vijonte më tej ai shkollën, kur i ati kish braktisur punët e bujqësisë dhe qe dhënë pas gjyqeve kundër njerkut? Kur gjendja ekonomike e familjes ish tronditur dhe perspektiva nuk ishte akoma e qartë?

Përçarjen e madhe që kish ndodhur në familjen e tyre, Fani aq i ndjeshëm e përjetonte si një dramë të vërtetë. I dhimbsej xha Mitrushi, ai burrë aq punëtor e fjalëpakë që e desh në vend të gjyshit, por akoma më shumë ndiente thellë ndarjen nga Tasi. Tasi i ishte bërë jo vetëm vëlla i madh, po dhe mësues, një edukator i veçantë, që nuk e zëvendësonte as gjyshe Sumba, as i ati dhe e ëma, as Gjerd Kapedani, madje as mësuesi i shkollës. Në kujtimet e tij, Noli nuk na e sqaron se si kish mbetur i gjymtë ky djalë dhe çfarë mësimesh kish kryer. Vetëm thotë se duke qenë i paaftë për të punuar në arë, merrej me leximin e librave. Ai kishte bibliotekën më të pasur në fshat. Dhe ky thesar gjendej në shtëpinë e Nolëve. Merret me mend se, kur erdhi ndarja, ishte dhe kjo rrethanë që e dëshpëroi Fanin. Por, megjithatë, Fani nuk do të shkëputej nga shtëpia e vjetër. Ai do të shkonte gati çdo ditë atje.

Kish kohë që dhoma e Tasit, mbushur plot me libra, ishte bërë vendi më i dashur i Fanit. Sapo dilte nga shkolla, e mbante vrapin për atje. Tasi me librat e tij i hapte dritare që të shihte përtej fshatit dhe diturive që mësonte në shkollë. Djali u lidh aq fort pas tyre, sa e ëma, Maria, zuri të shqetësohej dhe një ditë, kur e pa të shtrirë mbi sixhadenë e dhomës të përhumbur pas një libri, i tha e trishtuar: “Më vjen keq, mor bir, por fajin nuk e ke ti. Fajtore jam unë, që të ngarkova mbi shpinë dhe të çova në shkollë. S’ma merrte mendja se shkolla do të katandiste kështu!”

Në qoftë se i ati, i ngjalli Fanit adhurimin për heronjtë dhe dashurinë e interesin për muzikën, Tasi e futi në botën e madhe e të bukur të librave dhe u bë udhërrëfyesi i tij. Nuk dimë se cilët qenë librat e parë, që i dha në dorë, por na e merr mendja se i kanë takuar moshës femijërore, libra të thjeshtë me karakter tregimtar e diturak. Ndoshta kjo është rrethana më fatlume që e lidhi djalin e Nolëve përgjithmonë me librat.

Vera e vitit 1896 ishte vendimtare në jetën e Fanit. Pas dëftesës së shkëlqyer të semimaturës që mori në shkollën plotore të Keshanit, me gjithë furtunën e grindjeve familjare dhe vështirësitë ekonomike që kishin nisur të ndiheshin, Stilian Noli vendosi ta dërgojë të birin për të vazhduar gjimnazin grek të Adrianopojës.