Gjama e burrave një prej traditave më të hershme të ceremonive të lamtumirës në malsinë Veriut

Malësite e veriut të Shqipërise, perveç bukurive të rralla natyrore janë të njohura edhe për ruajtjen me fanatizëm të kulturave, traditave dhe zakoneve brez pas brezi.

Madje, studiuesja britanike Edit’h Durham, aq e dashuruar me alpet shqiptare, në librin e saj për ballkanin shkruante se Shqipëria e vertetë, e pa ndikuar nga asnjë kulturë apo pushtues i huaj, gjendet vetëm në malësitë e Dukagjinit.

Në këto zona, ku ende zbatohet Kanuni i Lekë Dukagjinit, mund të përballesh edhe sot me zakone që janë trashëguar që përpara lindjes së Gjergj Kastriot Skenderbeut, e madje disa prej tyre janë me origjinë pagane.

E tillë është edhe gjama e burrave.

Një rit vdekjeje që bëhet për të nderuar një burrë që ka ndërruar jetë dhe ku vajtojnë vetëm meshkujt.

Gjama është një traditë pagane por që thuhet se u bë pjesë e pandarë e shqiptarëve në momentin kur vdiq Gjergj Kastriot Skenderbeu.

Në atë kohë ishte miku i tij i madh, Lekë Dukagjini i cili nga dhimbja filloi të vajtonte, të godiste veten dhe gërvishtte me thonj fytyrën.

Që prej asaj kohe, “Gjama e burrave”, u bë tradite, kryesisht për Dukagjinin dhe Nikaj – Merturin por edhe Mirditën apo Gjakovën.

Por si organizohej gjama dhe kush merrte pjesë ?

Ded Kola, një burrë i njohur në zonën e Nikaj – Merturit, që ka marrë pjesë në dhjetra raste të tilla na tregon më shumë detaje rreth kësaj tradite të hershme.

85 vjeçari thotë se gjama i bëhëj vetëm burrave të shquar, me nder dhe prijësve të dalluar, pasi jo gjithkush meriton të percillet me të tilla nderime:

“Gjama daton shumë herët dhe kohën e saktë nuk e di askush por thuhet se gjama e mirëfilltë i është bërë Gjergjit (Kastriot Skenderbeut) nga Leka i Madh.

Unë kam marrë pjesë në shume ceremoni të tilla dhe është nder për ta përcjellë burrin siç e meriton. Ashtu kam dëshirë edhe une dhe e kam lënë amanet tek djemtë, që të percillem kur të vdes me gjamë burrash.

Zakonisht ishim dhjetë burra që merrnim pjesë në gjamë që ishim të fortë, kishim eksperiencë dhe zë të fuqishëm. Eksperienca ishte shume e rëndësishme në ato raste pasi burri nuk duhet të gabonte në asnjë levizje apo britëm.

Kur kishte edhe me shumë se 10 burra ishte edhe më mirë pasi ishte respekt për të vdekurin”.

Pal Gjeloshi është një tjetër malësor, 79 vjeçar nga Shoshi, që ka marrë pjesë në shumë ceremoni të tilla dhe ai tregon mënyrën se si organizoheshin burrat për gjamë apo edhe levizjet që bënin:

“Fillimisht burrat rreshtoheshin në vijë të drejtë dhe me një distancë të largët nga arkivoli.

 

Të gjithë njerëzit largoheshin për të na lënë vendin bosh ne. Prijësi ishte më i rëndësishmi dhe unë kam patur fatin e madh të njoh dhe të jem mik i burrave të medhenj e me zë në të gjithë malësinë si Mark Mitri, Gjelosh Kola,Sokol Delia, Pjeter Ndou, Qerim Delia apo Kukel Ndou.

Kryesisht një prej tyre ishte prijës pasi ishin më të vjeter.

Nën drejtimin e prijësit, grupi kryente njëherësh një përkulje mbi gjuj me duar ne mes nga e djathta në të majtë. Më pas të gjithë burrat vijonin me britmën :’au’, ‘eu’, ‘heu’, ‘ou’, ‘hou’. Britma që shprehnin dhimbjen e madhe dhe di të them se ato dilnin nga shpirti pasi në të vertetë kishim dashuri të vertetë për njeri tjetrin.

Varfëria të miqëson më shumë dhe ne ishim të gjithë bashkë. Pasi përfundonin thirrjet e para, të gjithë drejtonin trupin, dhe pastaj kryhej rrotullimi i vrullshëm trupor duke u bërë gati për një tjetër britme më të fuqishmë: ‘O i mjeri u per ty’.

Britma përseritej 9 herë dhe vazhdohej me vetëgjymtimin: Grushtimit e gjoksit, gërvishtja e fytyrës me thonj dhe në fund përulja ma gjunjë para të vdekurit”

Pak minuta, pasi burrat ishin në gjunj përpara të vdekurit dhe po lëshonin britma dhimbjeje, disa burra të tjerë që nuk ishin pjesë e gjamës, afroheshin duke i tërhequr fort ata, derisa të largoheshin nga kufoma.

Më pas, burrat ktheheshin në gjëndje normale dhe me fytyrë të gërvishtur i jepnin dorën familjarëve duke i shprehur ngushëllimet e tyre.

Në Dukagjin, Nikaj – Mërtur, Mirëditë apo në Iballe të Pukës, në këto raste thuheshin fjalë ngushëllimi si: “Zoti ju forcoftë”, “Paçi Baftin” ( Ju pastë lënë vetem të mira), “Paste Dritw”.

Gjama u ndërpre nga komunizmi që në vitet 1960 dhe ishte e ndaluar praktikimi i të tilla riteve.

“Diku nga vitet 1960 u ndërpre gjama dhe me sa mbaj mend unë, e fundit ishte në fshatin Peraj. Gjatë komunizmit nuk u zhvillua dhe nuk mund të bëhej në fshehtësi pasi kur bërtisnin burrat, zëri i tyre degjohej edhe disa fshatra më larg madje edhe në qytet. Në 1990 rikthyem gjamat në Dukagjin, Nikaj – Mërtur, Iballe dhe Mirditë. Burri nuk mund të përcillet për në botën tjetër pa u ndëruar si burrë.”

Sot, gjama e burrave është një traditë që po humbet për shkak të ndërrimit të brezave. Gjithsesi ceremoni të tilla vijojnë të organizohen nga familje malësorësh të cilat ende ruajnë me fanatizem traditat dhe zakonet.

Gjama e Gjakësit, kur vrasësi vajton viktimën

 

Një ndër skenat më kulminante të ngarkuara me një tension të jashtëzakonshëm psikologjik dhe afektiv në të gjitha traditën mortore shqiptare i referohet përmbushjes së detyrimit ritual të vrasësit ndaj personit të vrarë prej tij. Kanuni e detyron vrasësin që të kërkojë besën nga shtëpia e të vrarit vetëm për një ditë, për “me kja atë qi vrau”. Pasi të ketë besën e të “vramit”, vrasësi shkon në ceremoninë funerale të viktimës së tij “dhe vetë bën gjamë mbi të me pjesëtarët e tjerë”. Në rast se vrasësi do të refuzonte që të merrte pjesë në ceremoninë e viktimës së tij pasi është thirrur në mort nga i “zoti i punës” (i zoti i gjakut), kjo konsiderohej si “marre e madhe” me kanun, dhe komuniteti ndërmerrte masa të rrepta për ndëshkimin e tij. Prandaj, kjo gjamë meriton të veçohet si ‘gjama e gjaksit’. Por në Malësinë e Dukagjinit nuk mungojnë rastet e metamorfozës së skajshme të gjendjes shpirtërore të komunitetit kur vrasësi likujdohet në të njëjtën ditë me viktimën e tij: “me marrjen e gjakut, i vdekuri harrohet’, thotë Zojzi, dhe atëhere “morti kthehet në festë”.

(Rreth Gjames se Burrave )

Kur malësorët bëjnë gjamë…

Në malësi thuhet se burri “po ban gjamë, po gjimon, po thrret vaj, po ban brimë, po bërtet”. Ekuivalenti i saj në latinisht duhet kërkuar tek termi gemitus (ose gemere) që mbart brenda vetes një sërë konotacionesh të tilla si: gjamë, rënkim, grahmë; ulurimë; zhurmë, zhaurimë; pikëllim, helm, brengë, trishtim. Në kontekstin leksikor të gjuhës shqipe, E. Çabej e identifikon fjalën “gjëmë” me kuptime të tilla si “fatkeqësi, mënxyrë”; “lajm i vdekjes, mandatë”; “bubullimë, gjëmim”; “vaj, vajtim”. Kurse Von Thallocszy tregon se fjala “gjëmuem” përfshin me bamë gjamë, me bumbullimë; me ushtuem, kërsitun me gjamë; me u nëkuem prej dhimbet, dhimbesh, dobsije të madhe të trupit a prej nji pikëllimi të padurueshëm; me qamë, vajtuem të madhe’.

Prej këtej mund të kuptohet dhe shpjegohet qartë se “të bësh gjamë” do të thotë të ushtosh, të buçasësh, të uturish, të shpërthesh, të vajtosh me të madhe prej pikëllimit të padurueshëm. Ndërsa në fjalorthin e parë etnomuzikologjik, Ramadan Sokoli do ta përkufizojë gjamën si “një farë vajtimi me britma që bajnë malcorët ndër morte tue çjerrë fytyrën e tue grushtue gjoksin me ritëm”. Pra “gjama” është një teknikë të brituri dhe gjestikuluari e cila e modelon kulturalisht vuajtjen natyrale të shprehur në kontekstin mortor. Britmat e gjamatarëve shpalosen si reaksione të fuqishme të habisë “primitive”, protestës së përjetshme, dhimbjes së dehistorifikuar dhe autofajësimit të ankthshëm të njeriut përballë vdekjes.

Studiuesi i Institutit të Kulturës Popullore, Bledar Kondi, shpjegon për “Shekulli-Kontakt” se “…kodifikimi i britmave të shoqëruara me grushtime kraharori dhe gërvishtje fytyre (reale ose të simuluar) sipas një modeli të krijuar nga kultura dhe të ruajtur nga tradita, shërben për shfaqjen, kanalizimin dhe nënshtrimin e emocioneve të pakontrollueshme dhe agresive. Ato do të mbeten mishërim mitiko-ritual i një fenomeni ku rreptësia e ligjit të pavetëdijës qëndron në raport të kundërt me zhvillimin e vetëdijës”.