Disa episode kujtimesh nga bota intime e shpirti human i kompozitorit Tonin Harapi

Nga Agron Luka

E pranova dhe e prita me njëfarë detyrimi qytetar, ftesën e prof. Qamil Gjyrezit, për të shprehur disa kujtime krejtësisht të thjeshta, për kompozitorin e shquar të qytetit të Shkodrës Tonin Harapi, njëri ndër autoritetet e kulturës së muzikës së lehtë, muzikës së përpunuar popullore dhe muzikës klasike e operistike shqiptare të shek XX.

Ky përkujtim u realizua, me datën 30 janar 2011, në Bibliotekën Marin Barleti, të Shkodrës. Ishin të ftuar dhe nderuan me pjesmarrjen e tyre, një pjesë e mirë e ajkës intelektuale të qytetit të Shkodrës. Referatin kryesor, “In Memoriam”, për muzikën e mbajti prof. Qamil Gjyrezi. Pianistia Dorina Saraçi, foli për jetën dhe aktivitetin e kompozitorit dhe luajti disa pjesë në piano. U shfaqën edhe pjesë të filmuara nga krijimtaria e kompozitorit. Mbajti një fjalë bashkëmoshatari prof. Ndoc Gurashi, ku treegoi se si interesohej kompozitori për muzikën popullore shkodrane te kangëtari i mirënjohur Kol Gurashi, si e kishte ndihmuar Prenk Jakova etj. Foli për disa kujtime personale, muzikologu e shoku i klasës në liceun artistik Jordan Misja në 1947, Gjok Vata. Agron Luka, kishte pregatitur kumtesën: “Disa episode kujtimesh nga shpirti intim e human i kompozitorit Tonin Harapi”, nga e cila për arësye kohe, mungesë nxehtësie etj, u lexua vetëm një fragment episodi. Simbas dëshirës dhe kërkesës së pjesmarrësve po e paraqesim për botim në gazetën Shqipëria Etnike.

Shënim: Dëshiroj të theksoj një vërejtje të rëndësishme. Bahet fjalë në lidhje me datëlindjen dhe datë vdekjen e kompozitorit. Në prezantimin në Wikipedian shqiptare ka dy informacione 1926-1992 dhe 1925-1991, ku në të dy prezantimet mungojnë datat e sakta dhe ky lloj informacioni nuk është aspak serioz! Me sa kam ditur unë dhe me sa ma konfirmoi edhe prof. N. Gurashi, Tonin Harapi ka lindur në vitin 1925 dhe ka vdekur në vitin 1991. Nëqoftëse do ishte kështu i bie që të jetë viti i 20 vjetorit të vdekjes dhe do ishte mjaft e pahijshme që të mos saktësohet e të përkujtohet!

***

Jo rrallë po na ngjet që: “Po ulen malet, e po na ngrihen halet”… Me ju thanë të drejtën, më erdhi mjaft hidhur, kur në internet gjeta edhe disa lloje konsideratash për kompozitorin Tonin Harapi, për disa tekste e titullatura të etiketuara me termin “makabre”! Sigurisht, nuk jam se duhet ta çensurojmë mendimin e shkrimin e lirë, por do të doja ta nënvizoja se kompozitori T.H. në realitet shquhet, në krahasim me kolegët e tjerë për shumë më pak të tilla të ashtuquajtura “kompozime me tekste makabre”. Pastaj, nga cili kompetent, vijnë këto konsiderata?!

Tonini, e ka pjesën më të madhe të qëndrueshme, të mrekullueshme, të vlerësueshme edhe nga kompetentë europianë e botërorë, i ban nder vendit tonë, qytetit tonë dhe kaq mjafton. Pa mendoni pak, se çfarë do ishte vendi ynë pa këto korifej?!

Xhaxhai im, i ndjeri albanologu i njohur Kol Luka, ka patur për grua motrën e Tonin Harapit dhe nga ky fakt, komunikimet e mija ndonëse të rralla dhe me kapërcime vitesh, kanë patur diçka të spikatur.

Familien Harapi, te shtëpia e vjetër, aty te shkolla e mesme “Jordan Misja” sot, e mbaj mend qysh nga fëmijëria e hershme. Kam njohur të atin Lecin, kam njohur nanën Bernardina, motrën e fotografit të famshëm Geg Marubi, kam njohur shumë mirë edhe Zefin, vëllain e Toninit.

Tonin Harapi, që dukej si shumë serioz, i heshtur dhe hermetik, shpesh dukej një natyrë sentimentale, por në fakt, ka patur edhe një humor të spikatur dhe ka qenë shumë inteligjent.

Në vitin 1969, ndodhesha ushtar në Tiranë, Tonin Harapi, më takon në bulevard tuj ecë krahpërkrah e tuj qeshë, me kompozitorin e dirigjentin Ferdinand Deda. Ky Ferdi, siç e thërrisnin, ishte një njeri fenomenal për thjeshtësinë e shoqërinë me njerëz të çfardollojshëm. Në mënyrë të habitshme njihte me qindra ushtarë direkt me emër. Atë ditë Ferdi më nxori mua një liri-dalje…

Tonini, i drejtohet Ferdinandit:

– Se ke shoqni edhe me Gon Lukën, gjallë se kisha mendue!

– Eshtë kitarristi i repartit ku unë baj zborin. Aktualisht po inçizojmë disa kangë me kor ushtarësh, për televizionin e Tiranës.

– Po Agroni asht edhe kushri i jemi, – i thotë Tonini…

– O ju shkodranët, “mor ta marsha”, jeni të gjithë kushrij kur jeni jashtë Shkodrës…

… Njëherë tjetër, po ushtar, në buzë mbramje isha duke shkuar te stacioni i autobuzit për t’u kthyer në repart te “Rrapi i Treshit” dhe po më përcillte vëllai im i madh. Kur bam, na del përballë Tonini, ashtu simbas zakonit, gjithnjë me një melodi në mendje e tuj e “ekzekutue” me frymë në buzë. Sa e mori vesh, na thotë, po vij edhe unë dhe po e përcjellim Agronin.

Aso kohe u kisha treguar te xhaxhai një ngjarje reale mjaft qesharake, të një ndihmësi kuzhinjeri kuqalash të repartit, i cili quhej Th. K.

Rrugës Tonini më kërkoi t’ia ritregonja atë ngjarje, si me thanë kishte qef ta dëgjonte “origjinalin” nga goja ime. Unë i thashë:

– Dakort se ti ke dëshirë ta dëgjosh nga “origjinali”, direkt nga “ekzekutimi im”, por prap se prap, kanë për të humbur shumë vlera, sepse duhet t’i bie shkurt, nuk mund të bëj një përshkrim hapje, nuk mund ta përshkruaj atmosferën dhe pikën kulminante, nuk mund të imitoj me za e me xheste etj, dhe mbi të gjitha duhet ta them serioz dhe me zë të ulët “troppo basso”, sepse jemi në rrugë.

Apo edhe nuk i kam rënë kitarrës atë ditë, o Tonin, dëngër-dënger-dëng, si llabutkë me këngë kolonjare, duke shoqëruar Nikolla Lanin, një fizarmoniçist nga Gjirokastra…

Ndihmës kuzhinjeri Th. në prani të kuadrove më të larta ushtarake të M.M.P të R.P.SH, në një drekë, me përshtypje udhëtimi nga RP e Kinës, zgjidhi një enigmë të lartë integrale! Dreka shoqërohej me qengja të pjekur, me meze, me raki e me zorrë të përbrendëshme kukurecash. Th. e zgjidhi, me një të rënë enigmën misterioze, “Nyjen Gordiane” se, si ishte e mundur që 20 milionë ushtarë të UÇK kineze për 24 orë, nëqoftëse dikush i prekte Shqipërisë një qime bythe, do të lanin sytë në detin Adriatik! Ky Sihariq vinte simbas një “DEKLARATE” të Kryetarit Mao Ce Dun! “Eureka e Thomait”, si zgjidhia e vetme më e mundshme dhe si maksimumi i mençurisë së tij, rezultoi: me anën e një tuneli supersekret Kinë – Shqipëri! Th. në finale u këputi edhe një të sharë dashamirëse miqve të shpirtit: “Ore janë për t’u q… t’ëmën këta kinezët, qysh e kanë bërë gjim këtë tynel?! Për këtë “zgjidhie superinteligjente”, Shefi i Shtabit të Përgjithshëm, që ishte tapë dhe i merrej goja ca se ishte gagaç/belbacuk natyral dhe ca nga pija, i bëri lavdëratën maksimale jo vetëm Thomait, por edhe eprorit të tij më të afërt, që ishte kryekuzhinjeri oficeri Perendi Demishaku, një 200 qillosh, bashkëpatriot nga Llakatundi. Pa le pastaj ajo Deklarata se, palët nuk kishin patur asnjë divergjencë, por vetëm një: “Ne u thoshim atyre shoku Mao Ce Dun është udhëheqësi më i madh botëror dhe klasiku i pestë i marksizëm-leninizmit”, ndërsa ata na thoshin neve: “Jo, jo, jo, shokë shqiptarë e keni shumë gabim, Shoku Enver Hoxha është udhëheqësi më i madh botëror, babai i proletariatit, arkitekti e klasiku i pestë i marksizëm-leninizmit bashkëkohor”.

Ishte koha kur secilit ushtar shqiptar i takonte të vriste nga 200-300 ushtarë armiq, sepse simbas mençurisë strategjike të shokut Enver, kufiri shqiptar ishte si një portë e ngushtë dhe armiqtë nuk mund të hynin të gjith njëherësh. Kështu ne do i vrisnim, një e nga një, ose dy e nga dy. Sa për sulmin nga ajri e me desantë shoku Enver e kishte ballancuar raportin e forcave, sepse në të gjitha vreshtat dhe pemëtoret kishte instaluar kunja-heshta, ku armikut do t’i ngulej kunji në bythë. Këtë strategji gjeniale shoku Enver e kishte përpunuar nga eksperienca e tij personale… Ardhja edhe e kësaj ndihme kolosale internacionaliste nga Kina, me këtë tunel nga pas, krahas tuneleve vendase dhe fortifikimeve bunkera, ishte një surprizë… flitej aso kohe se, Kina do na sillte edhe armë të rënda bërthamore…

Edhe megjithse ia tregova shpejt e shpejt e duke u ruajtur sa majtas e djathtas, Tonini, mbeti tuj shfry si ata motorrat e dum-dumave me një piston, sepse aso kohe nuk guxojshim as me qeshë fort. (Shumë më vonë këtë tregim e pata shkruar dhe botuar.)

Aty te qendra, Tonini shkon te një dyqan dhe më blen dy panine dhe disa qofte. Ishte një xhest i thjeshtë, por mjaft domethanës.

***

Prindërit e mij mbetën me dakada në internim… Një ditë, vjen te babai im një plak, me lot ndër sy. Ishte xhaxha Shemia, kryeustai i Sazeve të Roskovecit, i binte llabutkës.

– Qysh t’ia bënj o shoku Xhevalin, kam rënë në pikë të hallit. Nuk e ka fituar bursin dhe konkursin për kosevator, Vakthiu.

– Ah, sa po më vjen keq. Po, kush e ka në dorë, këtë mor usta Sheme?

– Po ja, e ka në dorë një shkodrian, një Tonin Arapi. E njeh ti këtë?

– Ah, sa mirë e njoh, aq sa ty nuk ta merr mendja. Po të baj nji letër dhe të shkojë vetë Vakthiu qysh nesër dhe t’ia japi në dorë, por sakënd se ja tregon kujt, veç atij. Besoj se, ai ka me ba ç’mosin për mue.

Toninit i kishin shpëtue padashje disa pika loti… Vakthiu e mbaroi konservatorin. Më vonë pati fituar çmimin e parë në një nga festivalet e RTSH. Mbaj mend melodinë dhe disa vargje, “Topa bore hedhin shokët tanë”…

***

Njëherë e kam takuar Toninin, te shtëpia e axhës Kolë në Tiranë, diku andej nga mesi i viteve 80-ta. Ishte ditë e shtunë dhe binte një shi si do zoti. Kur hyra unë, i gjeta duke diskutuar për operetën, “Mulliri i Kostë Bardhit”. Nga sa kuptova, Tonini nuk dukej shumë entuziast, mbase një tekst i tillë kishte ndikuar të çalonte edhe muzika.

Në një moment, mua më kapi gazi, në fakt thjeshtë nga titulli pak si qesharak dhe ç’ishte e vërteta e kisha konsideruar edhe si operetë komike dhe i thashë:

– Po mir mor Tonin, pse nuk zgjodhe ndonjë mulli dhe mullixhi tjetër? Pak mullinj dhe mullixhinj të shquar ka Shqipëria, apo këtë ta rekomanduan si tekstin më të mirë?

Tonini, duke e ditur natyrën time për batuta qesharake, më thotë:

– Hë Gon, a ke ndonji vërejtje kritike për novelën”Mulliri i Kostë Bardhit”, të shkrimtarit Naum Prifti dhe për operetën time? Shiko se, mos ma kthesh në qesharake si atë tekstin për atë ndihmës kuzhinjerin kuqalosh?

– Akoma edhe mbas kaq vjetësh e mbake mend atë kuzhinjerin si këndez i rjepur dhe kuqalosh?! Ha, ha, haaa. Hëë, ajo ngjarje do kishte dalë një alamet teksti për një operetë komike tragji-komike, për të “lëpirë gishtat”, me titullin: “Eureka e ndihmës kuzhinjerit” ose “Plasja aksidentale e një pordhe atomike në Tiranë”.

– Por, kush asht burrë, që ia vën micës kumbonën në fyt, se! – e plotësoi Tonini.

Pastaj vazhduan të qeshurat.

– Me ta thanë të drejtën mor Tonin, as nuk e kam pa operetën e as nuk ia kam idenë, se për çfarë subjekti bahet fjalë, a asht tekst me operetë heroike tragjike, dramaturgjike apo komike, apo tragji-komike bashkë. E di se, Naum Prifti, shkruan edhe për çobenjtë vllehë-aromunë, shkruan për stanet dhe bulmetoret me tema kolonjare e myzeqare. Me vesh të lirë duket alamet titulli e goxha temë e randësishme aktuale, me rëndësi kombëtare dhe ndërkombëtare. Rëndësinë ideologjike dhe politike ia shton edhe fakti se, nuk bëhet fjalë për mullinj me erë si të Don Kishotit, as për mullinj turq për bluarje kafeje, por për mullinj hidrikë shqiptarë, të shekullit XX. Vend trimërije dhe institucion social kulture ky mullini, me tradita shumë të lashta, objekt shumë i rëndësishëm edhe për kulturën revolucionare. Por, po të më kishe pyetur mua do të kisha rekomanduar ose ndonjë mulli tjetër ose ndonjë berberhane.

– E di se nuk e ke keq, po më intrigon për një operetë komike. A ke ndonji ide me berberhane?

– Epo, me që “llafi nget llafin”, njoh një berber adapt unë, xha Sadushin, “Berberin e Roskovecit”, që ka bërë 18 djem dhe dy vajza. Të rruan e të qeth pa lagur qeros ose ballaboks, bile të heq edhe ndonjë pjesë të tepërt edhe pse Perendia e bëri njeriun prej terakote në formën më të përsosur dhe simbas shëmbëllimit të tij pa asnjë pjesë të tepërt… Kjo berberhane dhe ky berber ia kalojnë ku e ku edhe me kualitete edhe me kuantitete, atij xhaxha Figarosë të operetës që titullohet “Berberhaneja e Sevilies”.

– Me vërte e njeh këtë xha Sadushin, apo po tallesh?

– Seriozisht e kam, asht real dhe bile edhe vëlla dëshmori. Shoku Enver personalisht i ka dhurur dy lopë për kontributin e shquar patriotik e internacionalist se, ka shtuar rracën shqiptare.

I gjith ky dialog “qit e prit”, u shoqërua me ilaritet. E kishim edhe pak me nge se, shiu as dukej se do pushonte. Tonini më tha:

– Pasha zotin, mor Gon, ma hoqe mërzinë, po na ban me majtë barkun me dorë.

– Po Goni, ka plot aktivitete, qysh i vogël, -i tha axha.

Pak ma vonë axha kambënguli t’ia tregonja Toninit, një “shpikie të madhe”, se si e kisha rregulluar nga fundi i viteve 70-të një gramafon të vjetër me zemrek, “La voce del Padrone”. Ky gramafon kishte një histori të veçantë…

Ishte nga ata gramafonat ku qeni kjan tuj ndigjue zanin e të zotit të vdekur. Këtë gramafon, nuk e kishte rregullue dot as vëllai i Toninit, Zef Harapi.

– Ja si e rregullova. Zemrekun e këputur e ktheva me skuqie me oksigjen, ndërsa sustat petë të thyera i zëvëndësova me brisqe rroje që i preva me gërshërë. Ditën e kësaj shpikie të madhe, kisha deklaruar si Edisoni: “Nuk do të dalim jashtë, pa e bërë të këndojë këtë makinë”! Atë ditë plotësova një dëshirë të babait tim, për t’i dëgjuar edhe një herë ato pllakat e rinisë së tij. Në 15 janar të vitit 1980, ai vdiq… Në gramafon qëndron ende kanga Caminito, që babai im e ka dëgjuar të fundit herë…

Atë mbasdite, me Toninin dhe axhën Kolë, kujtuam disa tituj kangësh, diku edhe me pak melodi, e diku edhe me disa fjalë nëpër të. Ishin muzikë e lehtë e këngëtarë italianë, francezë etj. Tonini, shprehu shumë interes për pllakat me muzikë klasike dhe çuditej se si i kishin blerë qysh në ato kohë gjith atë fond. Si më të spikaturat nga muzika e lehtë kujtoj, “Tango di Mezzanotte”, “Valzer di Mezzanotte”, “La Mazurka di Carolina” etj. Kujtuam edhe këngën Lili Marlen, në një version italian simbas pllakës së gramafonit, me atë hapjen me borijen e zgjimit të repartit. Unë i tregova, simbas babait tim se, versioni original ishte kënduar për herën e parë nga Radio Beogradi, që ishte transformuar si radiostacion nazist me një emision si Radio Posta, për ushtarët nga fronti i lindjes. Diku në televizor, aty nga viti 1979, nëqoftë se nuk gaboj, babai kishte parë edhe një film italian, ku këndohej kënga Lili Marlen, pastaj e kishte dëgjuar edhe te një emision në Rai. Besoj se anglisht e me një zë të trashë duhet ta ketë kënduar një këngëtare hollandeze, më duket Amanda Lear, e cila për disa vjet aso kohe, ka qenë edhe si prezentatore në Rai. Unë e kam dëgjuar disa herë këtë version. Simbas një filmi anglez, bazuar mbi disa dokumente “top secret” angleze, këngëtaria e Lili Marlen, na kishte qenë edhe dashnore intime e Adolf Hitlerit edhe një agjente sekrete angleze.

Tonini, dëgjonte me shumë vëmëndje dhe nuk më ndërpreu. Ai sigurisht duhet t’i kishte ditur ato informacione, sepse nuk kishte ngelur t’i mësonte nga unë, por siç e kam reflektuar më vonë, donte të hetonte se, si mendonim dhe gjykonim ne aso kohe.

– Ti Gon mendon se, simbas këtij filmi, ka njëfarë gjysëm reabilitimi të kangëtares dhe kangës Lili Marlen?

– Nuk e di, nuk jam në gjendje të them se, te ai film bahet fjalë për ndonjëfarë gjysëm ose çerek rehabilitimi, por besoj se, bahet fjalë për mos ta zhdukur komplet nga memoria dhe nga historia, ose ma keq akoma për ta kopjue dikund. Si muzikë asht mjaft e bukur dhe me një lloj melankolie të spikatur. Do kisha thanë se, të imponohet, të ngulitet në mendje dhe dashje pa dashje ky lloj infektimi nuk shkulet lehtë. Për ne brezin tim, mbas kaq dekadash, na duket se, ndoshta edhe e vetme kjo kangë e përfaqësonte të gjithë atë epokë. Një film shqiptar, me ato dy heroinat gjirokastrite, më duket se, ka ndukur një copë me motivet e këngës Lili Marlen, siç edhe ndonjë marsh ushtarak!

Mbasi kujtuem edhe nja dy-tre kangë të tjera, nga fundi m’u kujtua për sherr edhe një kanconetë italiane: “O molinara”. Tonini sigurisht e dinte perfekt.

– E shikon, ja ku fle lepuri.

Kaq u desh dhe plasi përsëri ilariteti.

– Hë Agron, e shoh se, ke edhe diçka me thanë për temën me mulli…

– Kam, kam edhe pak. Ishalla nuk ia ke capitur edhe ti ndonjë copë kësaj molinarës, si A. asaj kangës fetare, megjithse atë “Kasollen e Galigatit” në “Stanet e Shmilit” e ka qarë. Këto janë temat madhore dhe të pavdekshme, që presin Partia dhe shoku Enver, nga ju kompozitorët tanë. Prandaj edhe ju dërguam jashtë shtetit. Gjynah, vete e harxhon, e çon dëm gjithatë muzikë me një copë mullixhi balash.

– Hë, pra e hangra e çova muzikën dam. Por jetës nuk i dihet, ndrron puna dhe atëhere mundena, me e përpunue, me i ndërrue edhe tekstin. Ke ndonjë propozim për një tekst alternativ, për ta kthyer si operetë komike?

– A shoku kompozitor, këtë nuk e di, sepse nuk e di fare as muzikën. Më përpara duhet bërë kritika, simbas metodës dhe rregullave të realizmit komik socialist, pastaj nëse Partia dhe shoku E., e gjykojnë të përshtatshme, mundesh ta riparosh. Ndryshe e hedhim si firo legale me proçes-verbal ose përndryshe e qarkullojmë ca kohë kompozitorin, akoma më ndryshe e fusim edhe në burg, pse jo edhe e ekzekutojmë, ia lehtësojmë kokën.

– Por, ja ta zamë se ju mund të jepnit disa konsiderata paraprake, si do t’i jepnit?

– Pak a shumë kështu. Muzika dramatike, teksti komik, anasjelltas teksti dramatik muzika komike, “merre me lang se, mishi u mbarue”. Përsa i përket muzikës me mulli uji, muzika duhet të jetë e bukur, e ëmbël si zhurma e ujit që bie mbi lopata dhe si ritmika e njëtrajtëshme e gurit të mokrrave të mullirit, duhet të ketë edhe një refren që të përsëritet sa më shpesh si muzika popullore, por kujdes se muzika nuk duhet të jetë as monotone, ajo duhet të bluajë sa më hollë, jo edhe aq hollë si niseshte por, duhet të kapë deri edhe jonet e vogla të zbrazjes së miellit. Sidomos rëndësia më e madhe, duhet t’i kushtohet tekstit, që ai të jetë i kombinuar me kohën e bluarjes së sasisë së përgjithshme të bereqetit. Mullixhiu duhet të jetë me Partinë edhe të mos vritet në luftë sepse na duhet mbas çlirimit, pra kujdes me tekstin, sepse teksti të dhjet muzikën ore, të merr në qafë për ideal të Partisë. Edhe nuk duhet që asnjë kokërr bereqeti të vejë dëm. E kuptove, nuk ka shumë rëndësi muzika, rëndësi primare ka teksti.

– Por, a nuk ka rrezik se, na ndodh, “ma ke nxeh gomarin, ma ke ftoh gomarin”?

– Përsa i përket kësaj çeshtjes, “ma ke nxe gomarin, ma ke ftof gomarin, apo fluturon ose nuk fluturon gomari”, them se, ke të drejtë. Nuk është në dorën tonë. Njoh unë një kompozitore flokbardhë që ka mbaruar në Moskë. Kjo shoqia pati bërë dy alamet operash me dy poemat e rënda e madhështore të I. K., por kishte biografinë e keqe! Një t’i futur një të spiunuar dhe vajti për Hoxharë… Me një fjalë, “Kur është mullixhiu dhe mielli, nuk janë mulliri dhe thesi” ose anasjelltas! Kupton?

Por, shoku kompozitor, edhe teksti duhet parashikuar. Se ja përshembull po i doli tekstit ndonjë yçkël, ose po të ketë devijuar xhaxha Kosta një metro nga pozicioni në kohë të luftës, ose ndonjë nip i tij të ketë devijuar nga vija e Partisë, si puna e atij tradhëtarit, të verbërit Fuat Çela, të cilin Partia sapo e zbuloi se, ky qelbësira shihte nga të dy sytë…

Më keq akoma, po ja devijoi edhe vetë Naum Prifti?! Iku vate pastaj, arti, teksti me gjith muzikë. Partia i zbulon tradhëtarët edhe të vdekur edhe të gjallë. Urdhëro fol, po deshe!

– Nuk kam asgja, as ç’ka me i shtue e as me i heqë parafolësit kritik arti.

Gazi plasi përsëri.

***

Per finire

… isha i ftuem në martesën e Gjinit, djalit të Toninit, te nji lokal këtu te Universiteti i Shkodrës. Dikush, në fund u kujtue për një pjesë të Toninit, më duket “Të due o det”. E shoqia Zina, e bija Tringa dhe e motra Roza, u përlotën… Më bani shumë përshtypje dhe u preka. Sa poshtërsi e mosmirënjohje e atij regjimi dhe sa mosmirënjohje edhe e këtij regjimi!

Gramafoni, i stërdemoduar i viteve 30-të, me zemrek dhe me susta brisqe rroje, këndon edhe sot e kësaj dite pa ja ndërruar asnjëherë brisqet, ndërsa njerëzit që ne po kujtojmë, kanë ikur me kohë nga kjo botë…