Denoncuesit e Kadaresë tek Juria e Nobelit

Nga Bedri Islami

Është krejtësisht e mundshme që, e gjithë kjo që do të shkruaj, ose pjesë të saj, janë thënë edhe më parë, e ndoshta shumë herë; debati nëse do të ketë ripërsëritje më shqetëson shumë më pak se ai për saktësinë e tyre, edhe pse e gjithë kjo lidhet natyrshëm me njërin ndër shkrimtarët më të mëdhenj të kohës së sotme, i cili, dalngadalë, por ngulmueshëm, pa dijen e tij dhe pa shtyrjen e tij, u bë njëri nga simbolet e kombit, Ismail Kadare.

Të vendosësh emrin e Kadaresë krahas atij të Nobelit, në dukje të parë, është një gjë e panatyrshme, dhe e pakonceptueshme, për vetë hapësirat që zënë njëri apo tjetri. E megjithatë, në dekadën e fundit, jo vetëm në botën shqiptare të letrave apo atë të zakonshme, por shumë përtej saj, në mjediset më të privilegjuara të perandorisë së artit, që nga sallat e Akademisë franceze e deri tek diskutimet e gjata në Jurinë e çmimit të madh në Mbretërinë suedeze, kjo është bërë krejt e zakonshme, normalitet në mesin e një rrethane normale dhe e kapshme për vetë natyrën e artit.

“Çdo rrugë e tërthortë të çon tek e bukura” – shkruante Friedrich Nietzsche në fundin e shekullit të tejshkuar, dhe, më shumë se për askënd tjetër, ky përkufizim, në dukje i pakuptimtë, ka të bëjë pikërisht me rrugëtimin e Kadaresë drejt këtij caku, që edhe nëse nuk është qëllim në vetvete, është refleks i vullnetit të vazhdueshëm për të krijuar, është vëzhgimi i botës së jashtme duke u nisur nga vetja, karakteristik për një artist të pashoq, që nuk e kanë penguar atë të krijojë vetveten dhe të tregojë, edhe kur jeton mes të tjerëve, gjithnjë të njëjtën lartësi dhe madhështi rritëse të veprës së tij.

Nuk ka qenë aspak qëllimi i Kadaresë të shkojë drejtpërsëdrejti drejt këtij caku dhe nuk besoj të jetë as tash. Më parë ai duhej të përgatiste veten që të kishte synimin e një letërsie të madhe, krejt ndryshe nga ajo që krijohej në ardhjen e tij në letërsinë shqipe; një letërsi tjetërlloj, meskine jo që jo, por as të rëndomtë; ai do të zhbironte nga pluhuri i kohës dantellat e një kohe tjetër, disi e magjishme, ndonëse fillestare; e ëndërrt, megjithëse jo e kapshme si të gjithë ëndrrat e këtij lloji; i duhej të ngrinte fillimisht barakën e skalitjes së fjalës për të shkuar drejt perandorisë së tij; i duheshin gurët e Sokakut të të Marrëve për të bërë një kështjellë tjetërlloj, në fund të fundit, në gjithë këtë përpjekje duheshin humbur qelizat e shpërthimit të pakohë, për të bërë kohën e tij.

Kjo ka qenë një punë sizifiane, e pakapshme nga mediokriteti dhe lehtësisht e humbshme në të gjithë atë sketerrë që mund ta bënte për vete.

Kishte qenë shumë më e lehtë dhe me shumë më pak tërthore nëse shkrimtari do të kishte lirinë brenda vetes të njëmendtë me lirinë jashtë vetes, e po ashtu, do të kishte qenë shumë më shpejt  kuptueshëm nëse gjuha e tij, njëra ndër mrekullitë e botës së folur, pra gjuha shqipe, të ishte më e gjerë se sa mbyllja një një copëz gadishulli, ku në tri pjesë të saj ajo ishte gjysëm e ndaluar dhe ku në shtetin lindës do të ishte gjithnjë nën survejim si çdo shkëndijim lirie.

T’i propozosh njerëzve lirinë dhe kthjelltësinë në një erë të hidhur të diktaturës, të ogureve kombndjellëse e vrastare, ishte një mision i gjithëmeritueshëm i Kadaresë, por nuk do të ishte i mjaftueshëm nëse këtë mesazh, më shumë se gjithçka tjetër mesazh kombbërësi, ai nuk do bashkëjetonte me artin e tij, i cili as nuk mund të konturohej, as nuk mund të shkatërrohej, vetëm mund të linçohej.

Ai, si duket, i dha të drejtën vetes që me mundësitë shumëformëshe, në një shekull që adhuronte idhujt kaotikë të gjakut, diktatit, shtypjes dhe pasionit të sillte kënaqësinë e mendimit, idenë e mrekullisë së të qenurit i lirë dhe, mbi gjithçka tjetër, në mënyrën më të shquar të mundshme të kohës së errët, të vetpërfaqësonte labirintet e shpirtit në atë përmasë sa që të bëhej njëkohësisht: i rrezikshëm dhe i adhuruar.

Ismail Kadare, më shumë se 80 vite më parë, ka lindur në një qytet të gurtë, me rrugët rrëpirëse, tek të cilat, nëse do të rrëzoheshe, shumë lehtë mund të bije në çatinë e fqinjit. Një qytet i çuditshëm,  i ngjitur malit, shtëpitë e të cilit i ishin kacavjerrur njëra tjetrës; me oborret dhe puset, dhe nga i cili kishin dalë disa herë më shumë gjyqtarë, avoketër e noterë të perandorisë turke se sa në të gjithë pjesën tjetër të vendit. Kur perandoria u shemb dhe ata u kthyen në vendlindje, nga dritaret e larta, përmes dylbive, shihnin qytetin tek lëvizte, megjithëse objektet mund të ishin aq afër, sa edhe i prekje me dorë.

Në këtë qytet të çuditshëm, ku ende këndohej për vrasjen e një bimbashi, duke dhënë edhe hollësitë e pashmangshme, “të vranë bimbash, të vranë, Çerçiz Topulli me të vëllanë”, ku shkollës i thuhej “mësonjëtorja”, ku kishte njerëz që ëndërronin të shpiknin avionët e drujtë, Kadare do të fillonte të ngrinte një botë tjetër, me Shekspirë dhe mbretvrasës, me shkëmbime shtetesh dhe dashuri të fshehta.

Në këtë qytet ishte e lehtë të ishe kronikan, por e vështirë të bëheshe shkrimtar, aq më tepër, shkrimtar i shquar. Qyteti kishte njohur burra të zotë, luftëtarë të njohur, gjuhëtarë të shkëlqyer;  në atë qytet, disa pak metra më larg, kishte lindur edhe njeriu që drejtonte shtetin me dorë të hekurt, por shkrimtar të shquar nuk kishte.  Shpesh herë nga larg dhe një herë ballas, shkrimtari i ardhshëm dhe njeriu që drejtonte shtetin do të ishin ballas. Secili do të paguante haraçin e tij. Kjo ishte një e njohur e vjetër, si në kronikat e dikurshme. Një haraç  i pafjalë, “më jep disa fjalë të mira, do të të ruaj nga unë”. Nuk mund të bëhej ndryshe. E  dhëna do të ishte rastësore, disa herë e panatyrshme, por vetëm ata që kanë përjetuar atë kohë, mund të përllogarisin kultin e së keqes përballë kultit të gjeniut. Fqinjësorë të rastësishëm, a ta do të ishin po aq, në mos më shumë të rastësishëm, në takimet e tyre.

Shumë pak njerëz mund të paramendojnë se si mund të ishte jeta e një shkrimtari të shquar në diktaturë. Edhe çmimdhënësit e Nobelit e kanë jashtëzakonisht të vështirë ta paramendojnë atë. Në mos e kanë të pamundur. Do të ishte tejet logjikës të paramendonin se si një shkrimtar i tillë, i njohur, mund të qëndrojë deri natën vonë nën ankthin se një ditë do e marrin edhe atë; se si do të shikojë dhe rishikojë disa herë faqet ku është thënë më shumë se zakonisht, ku gjërat janë më të dukshme, ku e vërteta është më e shpallur, ku ambicia dhe verbëria rreth e rrotull mund të jetë aq e verbër sa që të shkëpusë dritën, kur ke shef të delegacionit një ushtarak që kërkon të të bëjë edhe zgjimin e mëngjesit sipas një raporti kazermash; kur miqtë e tu janë në hetuesi dhe nuk e mban mend se cilat biseda me to kanë qenë të rrezikshme; kur, pas një fjalimi, në dukje i parëndësishëm, vijnë dallgët e reja të goditjes dhe ti duhet të bësh shpejt e shpejt, ashtu rrëmujshëm, pritën tënde. Në memorjen e çmimdhënësve suedezë është e vështirë të perceptohet se një trokitje në portën e jashtme mund të jetë e fundit që dëgjon në shtëpinë tënde dhe se, pas kësaj, do të dëgjosh troshitjen e prangave, si kishte ndodhur në një poezi të vetme, ku flitej se si në një mesnatë, si tek Makbethi, mblidhej byroja politike, etj, etj.

Qyteti i gurtë i dha shumë atij, të cilën ia ktheu përmes një serie librash qëndrimtarë, por edhe më shumë përmes ciklimit të idesë së një qyteti të lirë, që kishte një legjendë për kështjellën sipër tij, dhe, si dukej, nuk i duhej një legjendë tjetër për një lindës të saj.

Duhet qëmtuar në thellësitë e pazakonta të qënies sonë, krahas gjithë asaj që Kadareja krijoi me mundim dhe duke gdhendur, për të kapur si duhet fijet, që, në një mënyrë ose në një tjetër, na lidhin me liridashjen dhe njeridashjen e tij, aq të mirëfillta dhe të vërteta. Nëse kjo vjen nga një lidhje e qytetit të gurtë me tjetërsimin e mendimit të tij drejt një hapjeje ndryshe, atëherë gjithçka ka qenë e natyrshme dhe qyteti e ka larë haraçin e tij. Por, nëse qartësia e habitshme e mendjes, stepja nga ky ndijim i pashoq dhe mahnitës, nëse shikimi i qetuar, ëndrra dhe realiteti përvëlues, sjellin pjesë të frymës së qytetit, atëherë Kadareja e ka shlyer haraçin ndaj vendlindjes.

Kadareja nuk mund të ishte askurrë fryma e realizmit socialist. Nuk është asnjë vepër madhore e tij e matshme me këtë kult. As në pamjen e tij të jashtme ai nuk mund të ishte një hero i këtij realizmi. I përkorë në shijen e jetës, i qetë, në botën e tij të saktësueshme deri në detaje, disi i tërhequr duke synuar padukshmërinë në përditshmëri, aspak muskuloz dhe aspak i zhurmshëm, më shumë mondan se sa i vrulleve pasionante, herë-herë i ftohtë në një shpirt që mund të digjej, gjirokastrit safi në dhënien e miqësive, pra i kursyer, mbi të gjitha ai ishte i rrethuar nga misteri.

Misteri shtohej edhe më tepër nga që pranë tij ishte kurdoherë një grua e bukur, jashtëzakonisht e bukur, e talentuar dhe e afërt, ndoshta përdëllimi i shpirtit të autorit, me një emër ndjellës dhe helenian, e cila, plotësonte gjithçka që mund të kishte munguar tek shkrimtari. Dhe, si dukej, ai vetë, sa më fort që thellohej në zhbirimin e shpirtit të saj, aq më thellë zhytej në shpirtin e tij. Ka të ngjarë që pa të ai të ishte një demon i thelbit pannjerëzor. Pamja e ftohtë e tij, herë-herë prej sundimtari të perandorisë së tij të letrave, mund të ishte edhe më e akullt , nëse nuk do të ishte ky trinitet i habitshëm: shpirti krijues, vendlindja e gurtë dhe magjia e gruas.

Pak kush, në një botë të largët , ndoshta tejet të ftohtë skandinave, mund të kishte menduar se fati i një letërsie të madhe nuk varet vetëm nga ajo që të është dhënë me tepri: talenti, por edhe nga disa “vogëlsi” të tjera, të cilat duhet të kesh me të cilët t’i ndash. Nëse Dostojevski thonte se “Unë tërë jetën si në litarin e pehlivanit kam ecur”, Kadaretë, lehtësisht mund ta perifrazonin atë se, jeta e tyre kishte shkuar, në një kohë shumë të gjatë, përmes makthit të netëve dhe mrekullisë së pranisë së njëri tjetrit. Dhe këtë pasion, si çdo pasion tjetër, ata e kanë shpalosur deri në fund, megjithëse koha ishte e mëkateve.

***

Me Kadarenë, ndoshta si me askënd tjetër të përmasave të tij në botën e perandorisë komuniste, ka ndodhur një dualizëm i fuqishëm, tejet kontradiktor dhe aspak i pritshëm. Atë e adhuronin dhe e kishin të “vetin” të burgosurit politikë të regjimit dhe ishte i rrezikshëm për vetë regjimin të cilit, në dukjen e parë, mendohej se i takonte. Ose, dukej se e mbronte.

Përse do të ndodhte kështu?

Në burgjet e kohës, ata që ishin vërtetë të burgosur politikë, përgjithësisht ishin njerëz të kulturuar, me një botë të jashtëzakonshme drejt pasionit të lirisë, ishin, si mund të thonte Niçe, njerëz me shije. Ata ishin njerëz të kultivuar, të cilët, gjë e zakonshme për ta, mund të lexonin lirisht edhe pas perdeve apo mes rreshtave. Shumë prej tyre ishin çiltërisht  të rritur me shqisën e të shijuarit dhe të të kuptuarit të gjërave dhe, si të tillë, ata kishin edhe dishepujt e tyre. Në një pamundësi të madhe të merrnin pranë vetes staturat e mëdha të njerëzve të shquar, të bërë hasha nga regjimi që i kishte burgosur, ata gjetën Kadarenë, si njeriun që, në dukje nga oborri, i dërgonte mesazhet e tyre të një përceptimi ndryshe të jetës dhe të lirisë. Ai ishte në fakt i burgosuri i lirë që përcillte mesazhet e të lirëve të burgosur.

Jo rastësist, një i burgosur i shquar, bashkëkohës i Miteranit, i përkryer në frëngjishten e tij, do të përkthente mjeshtërisht veprat e para të Kadaresë. Jusuf Vrioni, njëri nga pinjollët e famshëm të familjes disa herë kryeministrore Vrioni, do të gjente më pas, si shumë të tjerë, kalimin e cakut dantesk gjatë përkthimit dhe do të ndjehej i mrekulluar prej fjalës shqipe, idesë së papërsëritshme dhe guximit për të thënë një të vërtetë, e cila mund të pëshpëritej vetëm në qelitë e ftohta të burgut dhe, si nëpër të gjithë burgjet politikë të perandorisë së Lindjes, vetëm në mes të miqve të besuar. Ndërsa ai i kishte shpallur ato. Ishin aty. E zeza mbi të bardhën. Dhe, më në fund, e përkthyer. Për të qenë e njohur thuajse në të gjithë gjuhët e botës. Një korpus veprash, që kalon nga qelia e një të burgosuri përmes ferrit, duke i rënë pash më pash gjithësisë, i bën nder Nobelit, po aq sa i bën nder ky çmim edhe autorit.

Jo rastësisht, një shkrimtar i shquar shqiptar, edhe ai, në fillimet e jetës pjesë e sipërinës së oborrit shtetëror e, më pas, në rrokulimën e burgjeve politikë, Bashkim Shehu, djali rebel i ish-Kryeministrit më jetëgjatë shqiptar, Mehmet Shehu, ditët e fundit, në ligjërimin e përkujdesjen e tij për 10 librat, që shqiptarët duhet të rilexojnë, 5 prej tyre i takonin pikërisht Kadaresë.

Ky mund të jetë vlerësimi më i madh për një shkrimtar të gjallë;  është, si të thuash, një Nobel i dhënë nga vuajtësit e regjimit, dhënë si shpërblim i mbijetesës së një Njeriu që u kishte dërguar mesazhet e tij përtej barrikadës.

Ndërkohë ai ishte i rrezikshëm për regjimin. Ai ndodhej mes dy përplasjeve; të atyre që kishin nevojë për artin e tij dhe të atyre që e mallkonin haptas artin e tij.

Nuk është sekret tashmë se ndër gjithë racën e shkrimtarëve të pas luftës, ai që do të ishte gjithmonshëm nën përgjim dhe veprat e të cilit do të përbënin një alarm, ishte pikërisht Kadareja.

Duam apo nuk duam, fakt është se, të gjithë ne që e kemi përjetuar atë epokë, gjithsesi marramendëse, aq sa e kemi pritur me lakmi njerëzore një vepër të re të tij, aq edhe jemi shtangur prej saj; më saktë nga mesazhet e përcjellura, herë-herë krejt haptas, pikërisht prej saj.

Kadareja rrallë herë ka sjellë fate personazhesh, ai ka sjellë ide dhe këto kanë qenë më të çmuarat. Ai  bëri konturet e një epoke me dorën e tij prej mjeshtëri, e bëri ftohtësisht, pa u rrëmbyer nga mllefi dhe pasioni; e bëri qartësisht, pa lënë pas asnjë ekuivok dhe, mbi të gjitha, e bëri duke e dashur aq fort vendin e tij, sa të dukej se pas kësaj nuk pritej gjë tjetër, veçse shkërmoqja e brinjëve nga dhimbja.

Duke i lejuar vetes të ngrinte një perandori, ai tregoi edhe burgjet e saj. Ndoshta i zhvendosi në kohë, i lakoi në trajta të ndryshme, por kurdoherë të kuptueshme. Kishte raste kur regjimit i sillte një copë sapun për të larë veten, por më shpesh ndodhte të ishte nga ai lloj sapuni që kurrë nuk mund të lante gjakun makbethian.

Në të vërtetë, në këtë rast, gjithçka ka qenë mes dy pritjeve: pritjes së të burgosurve politikë se kur, në cilin moment, pas cilës vepër, Kadareja do të jetë njëri prej tyre edhe fizikisht; dhe, pritjes tjetër, kur do të kishin gëzimin e egër që të burgosnin plangprishësin e madh. Nëse asnjëra prej tyre nuk ndodhi, kjo nuk ka të bëjë me gjendjen shpirtërore të regjimit apo edhe me sipërinën e tij; në kohën kur ai u bë vërtet i rrezikshëm për regjimin dhe frymëzues i ëndërrimtarëve, ishte tashmë përtej ideve të zakonshme, ai ishte bërë rikrijues i letrave shqipe; këmbana e tij nuk mund të ishte njëkohësisht edhe epitafi i tij, dhe, si i tillë, për regjimin, ishte më e lehtë të hiqte qafe një kryeministër, si edhe ndodhi, përmes një akuze banale, se sa një krijues të një bote ende të panjohur, por që po bëhej marramendshëm shpejt i mirëpritur në një sofër ku mund të ishim ende të panjohur, në atë të letërsisë europiane.

Pikërisht, qëndrimi në dukje, krejt mospërfillës i qeverisë së kohës ndaj rastit Kadare i dha zemër shumë njerëzve dhe pararendi ngjarjet.

Dhjetori i vitit 1990 nuk mund të kuptohet pa ndikimin Kadare. Pa ndikimin e tij në art, në botën e shpirtit, në thënien e fjalës, në krijimin e disa mjediseve krejt ndryshe, nga përcjellja e fjalës dhe, natyrisht, pa ndjenjën e kombit.

Dhjetori i vitit 1990 do të kishte qenë shumë më i mangët pa fenomenin Kadare, si shkrimtar dhe si njeri; i cili, “i  munduar gjer në çastin e fundit, nga mosthënia, nga pengu tragjik” do të bënte shenjën e tij lehtësisht të kuptueshme, përmes ikjes, por jo përmes braktisjes.

Rruga e tërthortë drejt çmimit Nobel do të ishte shumë më e rëndë se sa e shkrimtarëve të tjerë në botës së Lindjes, të cilëve, në momente të caktuara, ua kishin afruar atë. Pasternaku dhe Shollohovi do të jenë dy nga emrat më të njohur të kësaj bote, por ata vinin nga një perandori e stërmadhe, nga një e gjashta e botës, që duhej shkundur me të gjitha mjetet. Edhe ata, si krijues të mençur, duke qenë të “regjimit”, kishin guxuar të bënin diçka që dukej “kundër” dhe që kishte të gjitha premisat e një letërsie ndryshe. “Doktor Zhivago” dhe “Fati i Njeriut”, sado të mrekullueshme të ishin, nuk e fshihnin dot atë pjesë të letërsisë që kishte qenë fatalisht pro regjimit, si “Doni i qetë” për shembull. Por, ata vinin nga “bota e së keqes” dhe kjo botë duhej shembur, edhe përmes artit. Ngjante me ato çmimet e dhëna për të shkatërruar, më shumë se sa për të ndërtuar.

Kadareja iu afrua cakut të tij nga një botë e vogël, krejt e panjohur , më shumë e spikatur në romanet romantikë të Karl May-t, e përshtatshme për të hetuar rrënjët e Homerikës si një gjetje interesante, nga një vend përfytyrimi për të cilin ishte ende mesjetë dhe bota ishte një qiell i mbyllur mes maleve dhe një ligji interesant, Kanunit. Që të thyheshin të gjitha dhe të bëheshin hapa drejt cakut, jo duke patur synim cakun, por thyerjen e një miti legjendash, me një gjuhë pak të njohur, ndonëse themeltare (njerëzit shumë shpesh i harrojnë themelet), shumë kush do e kishte quajtur kohë të pamjaftueshme dhe të humbur, e , megjithatë, ai e bëri këtë.

Kadareja, ashtu si Migjeni, mund të ishin uraganë dhe ishin të tillë, por duhej të vinte koha e përthithjes së tyre.

Mendoni një poet anglez, i cili në librin e tij të parë, në vargun e tij të parë, do të bënte blasfeminë më të madhe poetike, “Për ditë perëndojnë Zotat”, një varg vigan, që ende nuk e ka askush tjetër. Çfarë do të kishte ndodhur me këtë poet, që duke mbyllur sytë larg vendit të tij, i sëmurë, nuk e dinte saktësisht nëse i kishte bërë të 27 vitet e jetës së tij. Një poet i mbyllur në vendin e tij nuk mund të jepte mesazh botës veçse përmes një rruge, gjenialitetit.

Kjo ndodhi edhe me Kadarenë.

Shpesh herë, si nga një humbëtirë, kam dëgjuar të thonë se “ishte shteti ai e përktheu Kadarenë dhe e bëri të njohur”. Është njëri ndër absurdet e kohës së mëpasme, pra, të pas shembjes së një sistemi.

Shteti kishte përkthyer dhe do të kishte dashur të përkthente edhe shumë e shumë të tjerë, por ata ishin të rrallë, e ndër ta, Kadareja, ishte i vetmi. Asnjë shtet në botë, sado absurd të jetë, nuk mund të parandërtojë shijet e një populli tjetër, e aq më pak, të një shumësie kombesh e popujsh.

Shileri besonte, si të gjithë artistët e tjerë gjermanë, se nëse ke shpirt, mund të improvizosh me pendë mbi çdo lloj gjërash të vështira. Whitman-i bëri dramë, në poezinë e tij gjeniale, lumturinë e vet. Bajroni dhe Bodleri bënë dramë, në libra të shquar, fatkeqësinë e tyre; tek Kadareja do të ishte e rëndësishme gjetja e idesë, por edhe shndërrimi që një ide kryen tek ne. Ai i vuri vetes detyrë të tregojë për një ideal demokratik, jo të formulojë një teori apo të jetë një njeri konspirativ. Idetë që shpalli ishin lehtësisht të kuptueshme dhe ai, si pak kush, i ndërtoi ato përmes metaforës, që kësaj here do të ishte një metaforë vigane.

Dy shembuj janë të mjaftueshëm për të gjithë këtë teori: “Dimri i Madh” dhe “Pallati i Ëndrrave”. Janë dy botë të mistershme që kanë pushtuar një vend dhe ku Kadare do të ngrinte institucionet e saj: në njerën makbethiane, të zymtë, kështjellore, në të cilën po shemben me rrokamë themelet e një bote që kishte lindur e linçueshme, një botë krejt ndryshe nga saktësia e mbijetesës dhe e ashpër në llojin e vet. Kjo botë po shembej në qendrën e saj, në një sallë mistike, ku kishin ndodhur edhe më parë vrasje të mistershme, ku lolot e atyre që donin të bënin një botë për vete do të ishin dukshëm më budallenj se sa Don Kishoti i mirë, ku histeria do të përplasej pas mureve dhe do të ishte çrregullim i lëvizjes së botës. Një botë e 81 partive që i ishin sulur njëra-tjetrës dhe që çdo gjë parashihte fundin e saj. Një botë e tillë nuk kishte se si të jetonte gjatë, dhe, duam apo jo, ky është mesazhi përfundimës i kësaj vepre madhore.

Në anën tjetër një institucion, pararendës i botës së mëtejshme, strukturat e të cilit janë shtrirë që nga dita e parë e lindjes dhe deri në ditëvdekje; një botë që ka në qendrën e saj ëndrrën, zbulimin e saj, survejimin e saj, ndëshkimin dhe varrosjen e saj. Si asnjëherë tjetër Kadareja ka ndërtuar një botë danteske, rrathët e ferrit janë në seleksionimin e ëndrrës, në interpretimin e saj, në bashëndrrën dhe të gjitha këto janë fatalisht të ngjashme me botën e letrave, anonime ose jo, të cilat vërshonin drejt Komitetit Qendror dhe prej të cilave, si bashëndërr, zgjidheshin disa për të ia dërguar Enver Hoxhës. Një libër i botuar menjëherë pas fjalës së Enver Hoxhës, se ai e fillonte ditën e punës duke lexuar në mënyrë pasionante letrat e popullit, ishte një analogji e jashtëzakonshme, e saktë, direkte, megjithë kohën e humnerizuar që shfaqej mes tyre.

Në të dy këta shembuj është figura e Numrit Një të shtetit; herën e parë i përsonalizuar, i kreshpëruar, edhe nga që po mbronte një ide të çartur, siç ishte komunizmi, përmes një ndjenje nacionale, çka kundërshtonin ashpërsisht njëra-tjetrën, që do e bënte krejtësisht të veten; në të dytën i mitizuar tek një pushtet sulltanor, i ashpër, i hasmëruar me traditën – këngët e kreshnikëve- me legjendën, me prejardhjen, në fund të fundit, me Perëndimin. I skajuar, si në fund të botës, nuk do kuptonte kurrë përse një poet gjenial, i cilësuar denjësisht si Poeti ynë Kombëtar, Naim Frashëri, do të shkruante se “për ne dielli lind aty ku perëndon”.

Të njëjtin mision mori përsipër Ismail Kadareja, shfaqjen e Perëndimit si një fillesë lindjeje, pa hequr dorë nga mëvetësia e dinjitetshme e një populli të vjetër, autokton dhe ngulakëmbës në të drejtën e tij historike, në takimin me perëndimin, jo si anësi, por si pjesë.

***

Ka pasur shumë raste që Kadareja është pyetur, herë sinqerisht nga dhimbja që mund të kishte shkaktuar, dhe herë të tjera në mënyrën më cinike të mundshme: përse mbete gjallë, përse nuk të burgosën, përse të zgjodhën në forumet më të ndryshme, përse edhe ti, si shumë të tjerë, nuk kishe fatin e tyre?

Si e kam thënë edhe më herët, kjo pyetje nuk është bërë kurrë nga ish të burgosurit politikë. Asnjëherë. Ndonjë përjashtim, vetëm se sa vërteton thënien time. Mllefi i zvetënimit ka qenë përherë tepër i madh dhe aq tundues, sa që i ka shtyrë të bëjnë letra, ankesa, memorje, përkujtuese në adresë të çmimdhënësve të Nobelit, përherë mbushur me idenë se tani është koha e tyre.

Nuk ka pasur kurrë kohë për të dështuarit. Edhe në një sistem dikatorial, ashtu si ishte, i skajshëm, ka patur shpërthime të jashtëzakonshme, të cilat nuk mund t’i fashiste asnjë ligj apo sistem. Ata që u burgosën, poetët e shkrimtarët, kishin qenë të shumtë, por fjala kishte mbetur. Fati kishte luajtur kurdoherë me Kadarenë, ashtu si edhe ai kishte luajtur me fatin.

Letrat dhe protestat e dërguara në shtetin suedez kishin bërë të mundur krijimin e një mjegulle, por nuk e kishin mohuar dot të vërtetën.

Ka pasur, sipas mendimit tim, gjithnjë tri arsye të fuqishme përse një fenomen i tillë i letrave shqipe ka mbijetuar.

Së pari, Kadareja kishte bërë kohën e tij dhe kjo kohë tingëllonte e rridhte ndryshe nga koha e pushtetit. Kur shteti u kujtua për këtë ai ishte bërë tani “Një nga romancierët më të shquar të kohës sonë, në të gjithë botën dhe në të gjitha gjuhët”, sipas Bruce Baëer, dhe “Është kjo anë vizionare, që përbën forcën madhore të nja njëzet librave të Kadaresë, romancier që rrok Historinë me një frymë të fuqishme sheksipiriane”,  sipas Historisë së Letërsisë Europiane, botim i Hachette,Paris.

Pra, ai ishte bërë shumë më tej kohës së diktatit dhe kishte dalë jashtë orbitës së tyre.

Atë mund ta ngacmonin, mund ta ndiqnin, të krijonin dosje, ta përgjonin, të arrestonin miqtë e tij, t’i ndalnin apo vononin botimin e librave, përsëri ta survejonin, ta hetonin, të shfaqnin dëshirën për hetim, dhe të gjitha këto kanë ndodhur, por nuk mund ta asgjësonin.

Së dyti, Kadareja ishte një shkrimtar jo vetëm i shquar, por edhe tejet ambicioz për kombin e tij. Si askush tjetër ai kishte ngjallur pasionin europian për të njohur këtë komb që kishte shkrimtarë të tillë. Ishte si të thuash, e vetmja rrugë e interesimit europian për këtë vend të mbyllur.

Nuk ishte më me interes mbyllja e tij, pasi kishte shumë kohë që kishte ndodhur; nuk ishte më me interes bunkerizimi i vendit, pasi askush nuk kishte ndër mend ta sulmonte dhe e përkdhelura e tyre, Jugosllavia fqinje,  kishte mjaft probleme me shqiptarët e atyshëm sa që po e shpërbënin atë, por ishte e veçantë, tejet kërshëruese, qoftë edhe vetëm ideja se si ishte e mundur që, pikërisht nga kjo zbrastësi, “vjen një shkrimtar që krijon hartën e një kulture të tërë, të historisë, pasionit, folklorit, politikës…”, sipas John Carey, dhe asnjë shtet, sado i ashpër të jetë, nuk guxon të shfaqet antinacional, edhe pse mund të jetë i tillë.

Kadareja ishte shëmbëlltyra e kombit dhe kjo e bënte atë të përgjuar si gjithë të tjerët, por të paprekshëm si pak të tjerë.

Së treti, ka edhe një veçori tjetër, që ka të bëjë me qytetin e tij. Ndoshta ky qytet është i pari që ka krijuar koracatën e tij.

Nga ky qytet vinte edhe Enver Hoxha. Të gjithë të shquarit e qytetit, ai, në kohëra të ndryshme të sundimit të tij, ose i kishte burgosur, ose i kishte mënjanuar, ose i kishte lënë në harresë. Me përjashtim të atyre që nuk jetonin më, qytetit nuk i kishte mbetur asnjë shenjë jete tjetër. Ajo, e tija, sado që mund të dallohej si e madhe, kishte rrënjët e cekëta dhe, si çdo gjë e cekët, mund të hidhej në shkretëtirë, megjithëse ai këtë nuk e mendonte.

Kishte futur në burg njërin nga krahët e tij të djathtë, Bedri Spahiun; kishte mënjanuar njërin ndër më të mençurit e kombit, Eqrem Çabejn; kishte burgosur thuajse të gjithë ushtarakët e luftës që vinin nga ky qytet, njëri nga të cilët do të kishte të njëjtin mbiemër si shkrimtari i shquar, quhej Tahir Kadareja.

Kishte mbetur vetëm Kadareja i letrave shqipe. Nëse do të hiqte edhe këtë, qyteti do të ishte i zbrazët. Ndoshta ky do të ishte edhe guri i fundit që mund të hiqte nga vetja, por, si në të gjitha kohërat, të gjithë duan të vdesin në vendlindje dhe, pikërisht qyteti i gurtë, si një ledh i përkohshëm, ishte ngritur mes tyre dhe ishte bërë fashues i një krimi të mundshëm.

***

Kadare të vërtetë nuk ka, kam shkruar më herët, i vërteti është ai brenda perandorisë së tij të letrave.

Nobeli njeh shumë raste të një përkushtimi të pashoq dhe të vërtetë; përmes tij janë shpërndarë mesazhe të fuqishme të një bote të lirë, të vërtetë, të mundimshme dhe të arritshme. Por, rrallë herë, atij i janë shfaqur tipare të një bote tjetërlloj, të ardhura përmes një gjuhe të punuar mjeshtërisht, të skalitura aty ku është dashur të gdhenden me kujdes dhe të mirëqena. Nuk besoj se ka një rast tjetër në letërsinë e vendeve të mirënjohura, ku një autor i vetëm përbën gjysmën e dhjetë librave që duhen lexuar domosdo, ashtu si pak herë ka ndodhur që, përmes një libri, si shembëlltyrë të tij, të ngrihen institucione të veçanta, si ka ndodhur me Pallatin e Ëndrrave.

***

Kadareja, për fat, nuk ka qenë i vetëm në ngritjen e perandorisë së tij. Megjithëse ka qenë e vështirë të imitohet në stilin e tij, ai ka pasur rreth vetes, anash ose përballë tij, edhe emra gjithashtu të shquar, të cilët krijuan atë mozaik shumë herë të lakmuar të letrave shqipe.

Letërsia shqipe shpesh herë i ka ngjarë një kaleidoskopi, ku ndërrojnë figurat, por jo copërat e xhamit, dhe ku, përmes një tragjikomedie të përjetshme dhe të rrëmujshme ndërrojnë rolet dhe maskat, por jo aktorët.

Një brez i shquar i botës së  letrave shqipe bëri që të fillojë hedhja poshtë e maskave dhe të krijohet një përfytyrim ndryshe për letërsinë në përgjithësi dhe jetën në veçanti. Kjo brezni e ndjeu që herët se detyra e shkrimtarit nuk ishte sipërfaqësore, e aq më keq, fajtore. Kjo ishte një plejadë, e cila, në kohë të ndryshme, mund të vuante nga paragjykime absurde, por vepra e tyre nuk mund të ishte kurrsesi absurde. Në fakt, ata, të gjithë sëbashku, u bënë vegimet e lirisë, që ndryshe nga shumë apostuj të tjerë, patën fatin të shohin të mishëruar një pjesë të pambaruar të ëndrrës së tyre.

Dhe le të rikthehemi tek ajo që u bë shkas i këtij shënimi: çfarë e ndërlidh shkrimtarin Kadare, ai që është, marramendësi, shkrepëtuesi, ngërthim kundërshtish dhe refuzues i paskajshëm, krijues i një bote dhe mohues i një tjetre, nga njëra anë, dhe çmimin Nobël nga ana tjetër?

Nuk dua të mbështes mendimin tim tek shkrimi i Figaro Litteraire, Paris , se , “E kemi thënë më parë dhe do ta themi prapë: kur do ta njohë Stokholmi kalibrin e jashtëzakonshëm të këtij shekulli”.

As nga ajo që ka cituar Magazine Litteraire, se, “Ka ardhur koha që Kadareja ta marrë çmimin që meriton…  Jepjani Kadaresë çmimin Nobel”.

Në këtë mes nuk ka vend për thirrje dhe as për kërkesë.

Nëse doni të dini se sa i ka shërbyer lirisë vepra madhore e Kadaresë, pyetni ish-të burgosurit politikë, nëse ata do të kishin mundur të gjenin një emër tjetër, i cili, edhe në pezmin e vdekjes, t’i ketë frymëzuar më shumë për të dashur jetën.

Kjo,  dhe vetëm kjo, do të ishte e mjaftueshme. Ai dha jetë!

http://www.gazetadita.al/denoncuesit-e-kadarese-tek-juria-e-nobelit/